Căng thẳng Iran và những rủi ro với chuỗi cung ứng dầu toàn cầu (Kỳ 2)

Căng thẳng Mỹ - Iran làm gia tăng lo ngại về nguồn cung dầu trên nhiều khía cạnh của an ninh năng lượng toàn cầu. (Ảnh: YouTube)

Xác suất can thiệp quân sự của Mỹ

Các kịch bản can thiệp quân sự đòi hỏi phân tích kỹ lưỡng việc lựa chọn mục tiêu và mô hình hóa ảnh hưởng đến khai thác. Mục tiêu tiềm năng có thể bao gồm cơ sở khai thác, cảng xuất khẩu hoặc hạ tầng vận chuyển, mỗi loại mang theo thời gian phục hồi và mức độ ảnh hưởng thị trường khác nhau.

Rủi ro trả đũa trong khu vực có thể lan ra ngoài biên giới Iran, ảnh hưởng đến các nước khai thác lân cận ở vùng Vịnh Ba Tư. Tính liên kết chặt chẽ của hạ tầng năng lượng khu vực đồng nghĩa với việc hành động quân sự có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền lên nhiều nguồn cung.

Kịch bản đóng cửa eo biển Hormuz luôn là mối quan tâm then chốt, bởi khoảng 20% lưu lượng dầu toàn cầu đi qua tuyến hàng hải chiến lược này. Ngay cả việc phong tỏa tạm thời cũng sẽ gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung tức thì, ảnh hưởng mạnh đến thị trường toàn cầu.

Tăng cường trừng phạt và cơ chế thực thi

Khuôn khổ trừng phạt hiện nay có thể được mở rộng đáng kể thông qua nhiều cơ chế thực thi khác nhau. Các biện pháp trừng phạt thứ cấp nhắm vào người mua Trung Quốc là một con đường leo thang đặc biệt có ảnh hưởng lớn, do Trung Quốc là khách hàng quan trọng của dầu thô Iran.

Khả năng mở rộng thực thi trên biển bao gồm tăng cường năng lực chặn bắt và mở rộng phạm vi giám sát các tuyến vận tải. Việc siết chặt hơn nữa sự cô lập trong hệ thống tài chính cũng có thể hạn chế khả năng Iran chuyển đổi xuất khẩu năng lượng thành nguồn thu thông qua các kênh thương mại truyền thống.

Thị trường dầu đang định giá “phí rủi ro Iran” như thế nào?

Thị trường tài chính phản ánh đánh giá rủi ro nguồn cung từ Iran theo thời gian thực thông qua nhiều cơ chế định giá, thể hiện tâm lý nhà đầu tư và phân tích rủi ro của giới chuyên nghiệp.

Mức giá hiện tại cho thấy “phí rủi ro” đã được đưa vào nhiều chỉ báo. Hợp đồng tương lai dầu thô WTI gần đây đạt 61,15 USD/thùng, tăng 2,8% trong ngày, chủ yếu do căng thẳng với Iran leo thang.

Phân tích chênh lệch giá dầu WTI-Brent trong các giai đoạn căng thẳng cho thấy những mô hình đặc trưng giúp đo lường cách thị trường đánh giá rủi ro. Khoảng cách giữa hai loại dầu chuẩn này thường nới rộng khi áp lực địa chính trị gia tăng, phản ánh lo ngại về an ninh nguồn cung theo khu vực.

Biến động trên thị trường quyền chọn thể hiện mức độ bất định cao hơn. Nhà giao dịch yêu cầu mức phí cao hơn cho các hợp đồng đặt cược giá tăng, với khối lượng kỷ lục quyền chọn mua dầu Brent được giao dịch trong các giai đoạn căng thẳng gần đây. Hoạt động này cho thấy các nhà đầu tư chuyên nghiệp đang chuẩn bị cho khả năng giá tăng mạnh.

Do đó, sự thay đổi cấu trúc giữa trạng thái backwardation và contango cung cấp thêm góc nhìn về kỳ vọng thời điểm của thị trường. Cấu trúc thị trường hiện tại cho thấy nhà đầu tư dự báo rủi ro nguồn cung trong ngắn hạn lớn hơn lo ngại về dư thừa trong dài hạn. Phân tích chuyên sâu trên thị trường hợp đồng tương lai dầu coi những mô hình cấu trúc này là chỉ báo then chốt về tâm lý thị trường.

Tín hiệu căng thẳng trên thị trường

Thị trường dầu thô vật chất mang lại các chỉ báo rủi ro bổ sung thông qua chênh lệch giá theo khu vực và mô hình giao dịch. Chênh lệch Murban–Dubai đã nới rộng đáng kể, hiện giao dịch quanh mức khoảng 2,50 USD/thùng, so với 1,00 USD/thùng vào đầu năm 2026.

Sự mở rộng chênh lệch này phản ánh rõ việc định giá rủi ro liên quan đến Iran trên thị trường dầu thô châu Á, nơi phần lớn sản lượng của Iran thường được tiêu thụ. Phí bảo đảm nguồn cung tại châu Á đã tăng, khi người mua sẵn sàng trả giá cao hơn để có nguồn cung an toàn hơn.

Biên lợi nhuận của các nhà máy lọc dầu châu Âu cũng cho thấy những tín hiệu căng thẳng tương tự, khi các nhà chế biến điều chỉnh chiến lược mua dầu để tính đến khả năng gián đoạn nguồn cung. Những thay đổi này lan tỏa sang thị trường sản phẩm trong khu vực, ảnh hưởng đến giá bán lẻ ở nhiều phân khúc năng lượng.

Những nguồn cung thay thế nào có thể bù đắp cho phần thiếu hụt từ Iran?

Thị trường năng lượng toàn cầu có một số cơ chế cung ứng thay thế nhằm đối phó với khả năng thiếu hụt sản lượng từ Iran, nhưng mỗi lựa chọn đều có giới hạn về công suất và thời gian phản ứng.

Ả Rập Xê-út là nguồn cung thay thế chính, với mức công suất khai thác bền vững tối đa có thể phần nào bù đắp cho lượng dầu Iran bị mất. Tuy nhiên, việc huy động công suất dự phòng của Ả Rập Xê-út cần được phối hợp chặt chẽ với chiến lược sản lượng chung của OPEC+ và mục tiêu ổn định thị trường.

Khả năng ứng phó khẩn cấp của UAE và Kuwait mang lại thêm phần đệm, nhưng tổng mức tăng sản lượng tối đa của hai nước này vẫn khá hạn chế so với các kịch bản gián đoạn lớn từ Iran. Những hạn chế về hạ tầng và thời gian mở rộng của Iraq vừa tạo cơ hội, vừa đặt ra giới hạn cho việc tăng công suất nhanh chóng.

Ước tính hiện nay cho thấy công suất dự phòng của OPEC+ có thể bù đắp cho mức giảm vừa phải từ Iran, nhưng nếu xuất khẩu của Iran bị loại bỏ hoàn toàn, thị trường sẽ cần đến các phản ứng bổ sung ngoài những cơ chế truyền thống của OPEC+.

Khả năng phản ứng của dầu đá phiến Mỹ mang lại tiềm năng tăng nguồn cung đáng kể, nhưng độ trễ thường kéo dài vài tháng trước khi có thêm sản lượng đáng kể. Tiến độ khoan và hoàn thiện giếng khiến việc lấp đầy khoảng trống nguồn cung ngay lập tức bằng sản lượng trong nước của Mỹ là không khả thi.

Tiềm năng tăng tốc sản lượng từ các mỏ tiền muối ngoài khơi Brazil là một nguồn thay thế quan trọng khác. Hệ thống khai thác ngoài khơi của Brazil có thể tăng sản lượng nhanh hơn nhiều nguồn truyền thống, dù mức tăng tối đa vẫn bị giới hạn bởi năng lực hạ tầng hiện có.

Sản lượng của Guyana tiếp tục mở rộng khi các dự án ngoài khơi mới đi vào hoạt động. Tuy nhiên, dù tăng trưởng nhanh, tổng công suất của Guyana vẫn chưa đủ để một mình bù đắp cho những tổn thất lớn về nguồn cung từ Iran.

Cơ chế xả dự trữ phối hợp của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) mang lại khả năng phản ứng nhanh nhất trước các gián đoạn nguồn cung từ Iran. Các quốc gia thành viên IEA duy trì lượng dự trữ chiến lược lớn, được thiết kế riêng cho những tình huống khẩn cấp về nguồn cung.

Khả năng rút dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Mỹ (SPR) có thể bổ sung đáng kể nguồn cung trong ngắn hạn, dù việc xả kéo dài cần được cân nhắc kỹ lưỡng về kế hoạch tái nạp và mục tiêu an ninh năng lượng dài hạn. Mức dự trữ SPR hiện nay của Mỹ vẫn đủ để đáp ứng các đợt xả khẩn cấp trong thời gian dài.

Cách Trung Quốc sử dụng kho dự trữ chiến lược kém minh bạch hơn, nhưng đây là nguồn bổ sung tiềm năng lớn cho thị trường toàn cầu. Việc Trung Quốc xả dự trữ có thể giúp hạ nhiệt đáng kể mức tăng giá dầu thô tại châu Á khi nguồn cung từ Iran bị gián đoạn.

(Còn tiếp)

Nh.Thạch

AFP