Căng thẳng Hormuz: Cú hích thúc đẩy xe xanh, điện hạt nhân

Để tìm câu trả lời cho con đường giúp nền kinh tế nâng cao sức chống chịu trước biến động toàn cầu như chiến sự Trung Đông, VietTimes đã có cuộc trò chuyện với chuyên gia năng lượng, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng (Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân).

Điện hạt nhân – tại sao không?

-Căng thẳng liên quan Iran đã làm gián đoạn nguồn cung xăng dầu qua eo biển Hormuz, ảnh hưởng đến giá mặt hàng này tại nhiều quốc gia. Những biến động này có thể xem là cú hích để Việt Nam đẩy nhanh chuyển dịch sang các nguồn năng lượng thay thế như điện gió, điện mặt trời và xe điện hay không? Nếu có, đâu là rào cản lớn nhất hiện nay?

- Việt Nam hiện đang phụ thuộc đáng kể vào thị trường năng lượng quốc tế. Chúng ta có các nhà máy lọc dầu như Nghi Sơn và Dung Quất, song nguồn cung vẫn còn hạn chế. Trong bối cảnh dự trữ năng lượng chiến lược còn mỏng, chuyển dịch cơ cấu năng lượng chưa thực sự quyết liệt, Việt Nam cần khắc phục các điểm nghẽn nếu muốn nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước các biến động toàn cầu.

Những biến động vừa qua, có thể coi là một “cú hích” quan trọng để Việt Nam đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang các nguồn năng lượng thay thế như điện gió, điện mặt trời, sinh khối hay xe điện. Định hướng này không phải mới, đã được đề cập trong nhiều văn bản lớn như Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) hay Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Có thể nói, về mặt chủ trương và khung chính sách, Việt Nam cơ bản đã có nền tảng.

Căng thẳng liên quan Iran đã ảnh hưởng đến giá xăng dầu tại nhiều quốc gia.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở khâu triển khai khi các điều kiện để chuyển dịch mạnh mẽ vẫn chưa được chuẩn bị đầy đủ, kịp thời và đủ quy mô. Đây chính là rào cản lớn nhất hiện nay.

Thứ nhất là mức độ sẵn sàng còn thấp. Ví dụ, nếu muốn thúc đẩy chuyển sang xe điện để giảm phụ thuộc xăng dầu, thì câu hỏi đặt ra là liệu đã có đủ hạ tầng trạm sạc hay chưa, nguồn cung phương tiện đã sẵn sàng hay chưa, và có cơ chế hỗ trợ đủ mạnh để người dân chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện hay không. Thực tế cho thấy các yếu tố này vẫn còn thiếu và chưa đồng bộ. Việc chuẩn bị chưa đi trước một bước khiến khi cơ hội xuất hiện thì khó tận dụng kịp thời.

Thứ hai là cơ chế, chính sách còn thiếu đồng bộ và chưa đủ mạnh. Các quy định liên quan đến phát triển năng lượng tái tạo, chuyển dịch cơ cấu năng lượng hay khuyến khích sử dụng phương tiện điện vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Một số chính sách chưa theo kịp thực tiễn, thậm chí có thời điểm còn mang tính “phản ứng” hơn là “đón đầu”.

Thứ ba là thiếu các biện pháp mang tính đột phá và quyết liệt. Chẳng hạn, nếu xác định rõ mục tiêu giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, hoàn toàn có thể tính đến các chính sách mạnh như miễn, giảm thuế sâu cho phương tiện điện, hỗ trợ trực tiếp cho người dân khi chuyển đổi, hoặc đưa ra lộ trình bắt buộc đối với một số loại phương tiện. Tuy nhiên, các giải pháp này hiện vẫn chưa được triển khai một cách triệt để và nhất quán.

Ngoài ra, công tác dự báo và điều hành cũng cần được cải thiện để đảm bảo tính chủ động và đồng bộ. Khi đã có chủ trương đúng, việc tổ chức thực hiện cần nhanh, quyết liệt và bám sát thực tiễn, tránh tình trạng chậm trễ làm lỡ nhịp cơ hội.

Tóm lại, “cú sốc” lần này thực sự có thể trở thành động lực thúc đẩy chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam, nhưng để biến áp lực thành cơ hội, rào cản lớn nhất vẫn là sự thiếu chuẩn bị đồng bộ, thiếu chính sách đủ mạnh và thiếu tính kịp thời trong triển khai. Nếu không khắc phục được những điểm nghẽn này, quá trình chuyển dịch sẽ khó đạt được tốc độ và hiệu quả như kỳ vọng.

-Về điện hạt nhân, một lựa chọn từng được cân nhắc, theo ông, trong bối cảnh mới, Việt Nam có nên thúc đẩy nhanh hơn chương trình này để đảm bảo an ninh năng lượng dài hạn?

-Trong bối cảnh mới, việc xem xét tái khởi động và thậm chí thúc đẩy nhanh hơn chương trình điện hạt nhân là hoàn toàn cần thiết để bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn cho Việt Nam. Hiện nay, các nguồn năng lượng truyền thống như thủy điện về cơ bản đã khai thác gần hết dư địa, trong khi các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời dù phát triển nhanh nhưng vẫn còn những hạn chế về tính ổn định và khả năng đáp ứng nhu cầu phụ tải tăng cao. Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tăng trưởng nhanh cùng với mục tiêu phát triển kinh tế ở mức cao, việc bổ sung một nguồn điện nền ổn định, quy mô lớn là yêu cầu cấp thiết.

Điện hạt nhân, vì vậy, cần được nhìn nhận lại như một trụ cột quan trọng trong cơ cấu năng lượng tương lai. Đây là nguồn năng lượng có khả năng cung cấp công suất lớn, ổn định, ít phát thải carbon và phù hợp với mục tiêu chuyển dịch sang hệ thống năng lượng sạch hơn. Theo quan điểm này, tỷ trọng điện hạt nhân trong cơ cấu năng lượng hoàn toàn có thể được tính toán ở mức đáng kể trong dài hạn.

Thực tế, Việt Nam đã từng có bước chuẩn bị nhất định cho chương trình điện hạt nhân, bao gồm cơ sở pháp lý, hợp tác quốc tế và nghiên cứu tiền khả thi. Do đó, việc tái khởi động không phải bắt đầu từ con số không, mà có thể tận dụng các nền tảng sẵn có để rút ngắn thời gian triển khai.

Điện hạt nhân góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng bền vững, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Trong bối cảnh công nghệ hạt nhân hiện nay đã có nhiều tiến bộ, mức độ an toàn được nâng cao, việc triển khai các dự án điện hạt nhân có thể được thực hiện với cách tiếp cận hiện đại, hiệu quả hơn trước. Nếu có quyết tâm chính trị đủ mạnh và cơ chế phù hợp, Việt Nam hoàn toàn có thể đẩy nhanh tiến độ, từng bước đưa các nhà máy vào vận hành trong vòng vài thập kỷ tới, qua đó nâng cao mức độ tự chủ năng lượng.

Bên cạnh đó, phát triển điện hạt nhân còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng theo hướng bền vững, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tăng tính ổn định cho hệ thống điện quốc gia.

Từ những phân tích trên, có thể thấy việc tái khởi động chương trình điện hạt nhân không chỉ là một lựa chọn, mà nên được coi là một định hướng chiến lược. Nếu được triển khai quyết liệt, đây sẽ là một trong những giải pháp căn cơ để nâng cao an ninh năng lượng và đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn của nền kinh tế.

“Xe xanh” là giải pháp an ninh năng lượng

-Câu chuyện “xe xanh” thường được nhìn dưới góc độ môi trường, giảm phát thải. Nhưng từ thực tế bất ổn nguồn cung xăng dầu gần đây, ông có cho rằng cần nhìn nhận xe điện như một giải pháp an ninh năng lượng? Việt Nam cần làm gì để thúc đẩy quá trình này một cách toàn diện hơn?

-Lĩnh vực tiêu thụ xăng dầu lớn nhất hiện nay là giao thông vận tải. Với quy mô khoảng 70 triệu xe máy cùng hàng triệu ô tô, nhu cầu nhiên liệu cho phương tiện cá nhân và vận tải là rất lớn. Do đó, nếu có chiến lược chuyển đổi mạnh mẽ sang “xe xanh”, đặc biệt là xe điện, Việt Nam có thể cắt giảm đáng kể mức độ phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu.

Trong bối cảnh hiện nay, đây có thể coi là “thời điểm vàng” để thúc đẩy quá trình này. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết vẫn là sự chuẩn bị nhanh và đồng bộ. Trước hết, cần có chính sách hỗ trợ đủ mạnh từ Nhà nước, bao gồm các cơ chế trợ giá, ưu đãi thuế, tín dụng để khuyến khích người dân chuyển đổi từ phương tiện sử dụng xăng sang phương tiện điện.

Cùng với đó, cần thúc đẩy doanh nghiệp sản xuất và phân phối xe điện tăng nhanh nguồn cung, đa dạng hóa sản phẩm, đồng thời triển khai các chương trình đổi xe cũ lấy xe điện nhằm tạo cú hích cho thị trường. Việc phát triển hạ tầng trạm sạc cũng phải đi trước một bước, bảo đảm tính thuận tiện và khả năng tiếp cận rộng rãi cho người sử dụng.

Bên cạnh nguồn lực trong nước, Việt Nam cũng cần chủ động thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào hệ sinh thái xe điện, từ sản xuất, công nghệ pin đến hạ tầng sạc. Điều này không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn nâng cao năng lực công nghệ và giảm chi phí.

Ngoài xe điện thuần túy, các giải pháp năng lượng thay thế khác như nhiên liệu sinh học cũng cần được khai thác đồng bộ để đa dạng hóa nguồn cung cho giao thông vận tải.

Về tổng thể, cần một chiến lược rõ ràng với cách tiếp cận “đẩy – kéo” đồng thời: một mặt đẩy mạnh phát triển và phổ cập xe điện, mặt khác từng bước hạn chế phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Khi hai yếu tố này được triển khai song song và quyết liệt, quá trình chuyển dịch sẽ diễn ra nhanh hơn, hiệu quả hơn.

Có thể nói, trong bối cảnh biến động năng lượng toàn cầu, phát triển xe điện không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là giải pháp trực tiếp góp phần nâng cao an ninh năng lượng quốc gia.

Với khoảng 70 triệu xe máy và hàng triệu ô tô, nếu chuyển đổi mạnh mẽ sang “xe xanh”, Việt Nam sẽ giảm sự phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu. Ảnh VTC News.

-Từ góc độ chính sách, ông kiến nghị gì để Việt Nam vừa giảm phụ thuộc vào các điểm nghẽn địa chính trị như Eo biển Hormuz, vừa xây dựng được một hệ thống năng lượng tự chủ, linh hoạt và bền vững trong dài hạn?

-Từ góc độ chính sách, để giảm phụ thuộc vào các “điểm nghẽn” địa chính trị như Eo biển Hormuz, đồng thời xây dựng hệ thống năng lượng tự chủ, linh hoạt và bền vững trong dài hạn, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp mang tính căn cơ.

Trước hết, cần xây dựng chiến lược dự trữ năng lượng ở quy mô lớn và bài bản hơn. Trong ngắn hạn, khi chưa thể thay thế đáng kể năng lượng hóa thạch, việc gia tăng dự trữ dầu, khí, than là hết sức cần thiết nhằm tạo “vùng đệm” trước các cú sốc từ bên ngoài. Việt Nam cần đầu tư các kho dự trữ quy mô lớn, đồng thời tận dụng các thời điểm giá năng lượng thế giới ở mức thấp để chủ động mua vào, tương tự kinh nghiệm của một số quốc gia. Mục tiêu là nâng số ngày dự trữ lên mức cao hơn, đủ để ổn định thị trường trong các tình huống khẩn cấp.

Thứ hai, cần phát triển hệ thống dự trữ năng lượng điện, đặc biệt là các giải pháp lưu trữ năng lượng sạch quy mô lớn. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm tính ổn định khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng gia tăng trong hệ thống.

Thứ ba, đẩy nhanh phát triển các nguồn năng lượng mới và sạch như điện gió (đặc biệt là điện gió ngoài khơi), điện mặt trời, sinh khối và điện hạt nhân. Quá trình này cần được triển khai quyết liệt, đồng bộ và rút ngắn thời gian, tránh tình trạng kéo dài làm lỡ cơ hội và gia tăng chi phí.

Thứ tư, thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Cường độ sử dụng năng lượng trên một đơn vị GDP của Việt Nam hiện vẫn ở mức cao, do đó cần có chính sách mạnh mẽ để đổi mới công nghệ, thay thế thiết bị tiêu hao năng lượng lớn, thậm chí từng bước loại bỏ các cơ sở sản xuất lạc hậu, kém hiệu quả. Đồng thời, cần khuyến khích doanh nghiệp và người dân tận dụng các giải pháp như điện mặt trời mái nhà, tối ưu hóa sử dụng điện theo thời gian, giảm áp lực lên hệ thống.

Thứ năm, đa dạng hóa nguồn năng lượng trong lĩnh vực giao thông, bao gồm phát triển xe điện, nhiên liệu sinh học, cũng như các giải pháp thay thế khác. Đối với một số lĩnh vực đặc thù như thủy sản, vận tải đường dài, có thể nghiên cứu các giải pháp cung cấp năng lượng linh hoạt như trạm sạc di động hoặc chuyển đổi dần sang các dạng nhiên liệu mới.

Thứ sáu, hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng đồng bộ, minh bạch và đủ mạnh. Trong đó, cần có các chính sách ưu đãi thuế, tín dụng cho năng lượng sạch; đồng thời nghiên cứu các công cụ điều tiết thị trường như khung giá, cơ chế bình ổn để giảm thiểu tác động của biến động quốc tế đến thị trường trong nước.

Bên cạnh đó, vai trò của các tập đoàn năng lượng lớn cần được phát huy rõ nét hơn. Các doanh nghiệp này không chỉ đảm nhiệm sản xuất, kinh doanh mà còn phải đóng vai trò “trụ cột” trong dự trữ năng lượng quốc gia, chủ động nâng cao năng lực ứng phó và tham gia điều tiết thị trường.

Cuối cùng, cần nâng cao tính minh bạch thông tin và công bố rõ ràng các chỉ tiêu về dự trữ, cung – cầu, cũng như lộ trình chuyển dịch năng lượng. Khi người dân và doanh nghiệp có đầy đủ thông tin, sẽ chủ động hơn trong điều chỉnh hành vi tiêu dùng và đầu tư, đồng thời tạo ra các sáng kiến tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả.

Tổng thể, cần một chiến lược dài hạn với cách tiếp cận chủ động, linh hoạt và quyết liệt. Khi kết hợp giữa dự trữ đủ lớn, chuyển dịch năng lượng mạnh mẽ, sử dụng hiệu quả và điều hành minh bạch, Việt Nam hoàn toàn có thể giảm thiểu tác động từ các cú sốc bên ngoài, từng bước xây dựng một hệ thống năng lượng tự chủ và bền vững hơn.

-Xin cám ơn ông!

Lê Khương