Cần xác định rõ 'khách hàng dễ bị tổn thương' trong chính sách điện

Ảnh minh họa

Cần chuyển sang cơ chế hỗ trợ theo nhóm khách hàng dễ bị tổn thương

PV: Thưa luật sư, dưới góc độ pháp lý, hiện nay hệ thống pháp luật đã có quy định hoặc tiêu chí cụ thể để xác định "khách hàng dễ bị tổn thương" trong lĩnh vực điện lực hay chưa? Nếu chưa, điều này dẫn đến những bất cập gì trong thực tế?

Luật sư Đặng Đức Trí: Hiện chưa có quy định chính thức để định nghĩa và xác định "khách hàng dễ bị tổn thương" riêng biệt trong lĩnh vực điện lực. Tuy nhiên, trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có quy định về "Người tiêu dùng dễ bị tổn thương" (Điều 8 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023).

Hiểu theo nghĩa rộng, trong quan hệ mua bán điện thì khách hàng hay người sử dụng điện cũng cần được hiểu đây là người tiêu dùng, do đó về mặt pháp lý cần được hiểu và áp dụng "khách hàng dễ bị tổn thương" trong quan hệ mua bán điện theo Luật bảo vệ người tiêu dùng.

Tuy nhiên thực tế, pháp luật về điện hiện nay chỉ áp dụng hỗ trợ về điện đối với hộ nghèo, hộ chính sách xã hội theo tiêu chí, cơ chế do Thủ tướng Chính phủ quy định phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ, mà không áp dụng cho nhóm "người tiêu dùng dễ bị tổn thương" theo Luật bảo vệ người tiêu dùng như Người cao tuổi, Người khuyết tật, Người bị bệnh hiểm nghèo, …

Việc không có tiêu chí xác định "khách hàng dễ bị tổn thương" hay áp dụng thống nhất với Luật bảo vệ người tiêu dùng về "người tiêu dùng dễ bị tổn thương" dẫn đến việc áp dụng giá điện hiện nay đang bị cào bằng, thiếu cơ chế trợ giá đối với nhóm khách hàng dễ bị tổn thương trong bối cảnh ngành điện năng có nhiều biến động như hiện nay.

PV: Nhiều ý kiến cho rằng Luật Điện lực cần bổ sung quy định xác định rõ "khách hàng dễ bị tổn thương" để làm cơ sở xây dựng chính sách hỗ trợ. Theo luật sư, nhóm đối tượng này nên được xác định dựa trên những tiêu chí nào để bảo đảm công bằng và khả thi?

Luật sư Đặng Đức Trí: Để bảo đảm tính khả thi và không tạo ra tác dụng ngược, nhóm đối tượng này nên được xác định dựa trên kết hợp đa tiêu chí thay vì chỉ phụ thuộc vào thu nhập như:

Yếu tố Xã hội & Sức khỏe: Hộ có người khuyết tật nặng, người già cô đơn, bệnh nhân mãn tính cần thiết bị y tế chạy bằng điện tại nhà; Hộ gia đình chính sách, người có công với cách mạng. Yếu tố Bối cảnh đặc biệt: Công nhân, người lao động thu nhập thấp sống tại các khu nhà trọ.

Và để tránh phát sinh thủ tục hành chính mới, việc xác định khách hàng dễ bị tổn thương nên sử dụng dữ liệu sẵn có từ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ sở dữ liệu an sinh xã hội, dữ liệu về hộ nghèo, người khuyết tật và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác. Điều này vừa giảm gánh nặng chứng minh cho người dân, vừa nâng cao tính minh bạch và hiệu quả thực thi chính sách.

Luật sư Đặng Đức Trí

PV: Hiện nay, chính sách hỗ trợ tiền điện chủ yếu áp dụng với hộ nghèo và một số đối tượng nhất định. Theo luật sư, việc chuyển sang cơ chế trợ giá điện theo đối tượng dễ bị tổn thương thay vì chỉ dựa trên tiêu chí hộ nghèo sẽ mang lại những lợi ích gì? Cần lưu ý gì để tránh trục lợi chính sách?

Luật sư Đặng Đức Trí: Dưới góc độ pháp lý, việc chuyển từ cơ chế hỗ trợ tiền điện dựa chủ yếu trên tiêu chí hộ nghèo sang cơ chế hỗ trợ theo nhóm khách hàng dễ bị tổn thương là xu hướng phù hợp với chính sách an sinh xã hội hiện đại và cũng tương đồng với cách tiếp cận của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.

Tuy nhiên, để đảm bảo sự minh bạch và tránh trục lợi khi áp dụng thì cần được thực hiện dựa trên các tiêu chí khách quan và được đặt dưới sự giám sát của toàn dân, bằng cách:

Thứ nhất, việc xác định đối tượng "khách hàng dễ bị tổn thương" nên dựa trên dữ liệu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, như cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, dữ liệu an sinh xã hội, danh sách hộ nghèo, người khuyết tật, người có công...

Thứ hai, cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị điện lực và người được hưởng chính sách; đồng thời có chế tài đối với hành vi kê khai không trung thực hoặc lợi dụng chính sách để hưởng hỗ trợ không đúng đối tượng.

Thứ ba, hạn chế mức tiêu thụ tối đa được hỗ trợ: Chỉ áp dụng trợ giá cho mức tiêu thụ điện tối thiểu (ví dụ: 100 kWh hoặc 200 kWh đầu tiên). Nếu tiêu thụ vượt quá mức này, khách hàng phải trả theo giá thị trường.

Minh bạch cơ chế hỗ trợ, bảo đảm quyền tiếp cận điện cho người dân

PV: Nếu sửa đổi các quy định liên quan, theo luật sư cần bổ sung những cơ chế pháp lý nào để vừa bảo đảm quyền tiếp cận điện năng của các nhóm yếu thế, vừa hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp điện lực và người dân?

Luật sư Đặng Đức Trí: Để vừa bảo đảm quyền tiếp cận điện năng của các nhóm yếu thế, vừa hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp điện lực và người dân, theo tôi, cần thiết lập cơ chế hỗ trợ có mục tiêu.

Theo đó, việc trợ giá hoặc hỗ trợ tiền điện được thực hiện đối với đúng đối tượng và theo mức độ cần hỗ trợ. Việc hỗ trợ nên được thực hiện minh bạch từ nguồn ngân sách nhà nước hoặc quỹ an sinh xã hội, tránh tạo gánh nặng cho doanh nghiệp điện lực hoặc dẫn đến việc bù chéo thiếu minh bạch giữa các nhóm khách hàng.

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng cơ sở dữ liệu số và tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước với doanh nghiệp điện lực để xác định, cập nhật và quản lý đối tượng được hưởng chính sách. Điều này vừa giảm thủ tục hành chính cho người dân, vừa hạn chế tình trạng kê khai không trung thực hoặc hưởng hỗ trợ không đúng đối tượng.

Đồng thời, bổ sung cơ chế giải quyết khiếu nại, tranh chấp và giám sát việc thực hiện chính sách giữa các cơ quan có liên quan để đảm bảo sự minh bạch.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Trường Lê (thực hiện)