Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Bức tranh đa dạng của mỹ thuật trẻ

Năm nay, Ban tổ chức nhận được 866 tác phẩm sáng tác trong giai đoạn 2024-2026, trong đó Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 8 năm 2026 trưng bày 211 tác phẩm của 185 tác giả, mở cửa tự do phục vụ công chúng tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (tầng B1-R3, Royal City, 72A Nguyễn Trãi, Hà Nội) đến hết ngày 15-9. Liên hoan lần này đa dạng về phương thức biểu đạt. Hội họa, điêu khắc, đồ họa, nhiếp ảnh, sắp đặt, video art... cùng hiện diện, tạo nên bức tranh khá toàn diện về diện mạo mỹ thuật trẻ. 31 giải thưởng đã được trao, gồm 3 giải nhất, 5 giải nhì, 9 giải ba, 11 giải khuyến khích và 3 giải thưởng tác phẩm là đồ án tốt nghiệp. Qua các tác phẩm, các nghệ sĩ trẻ thể hiện tiếng nói trước những vấn đề của đời sống như nỗi cô đơn của con người hiện đại, ký ức văn hóa, đời sống đô thị, môi trường, bản sắc cộng đồng đến những suy tư về thân phận cá nhân và các biến đổi của thời đại số. Họ lựa chọn những cách tiếp cận đa dạng, kết hợp giữa tư duy tạo hình truyền thống với các phương thức biểu đạt mới.

Các tác giả giải nhì

Nhiều nghệ sĩ tiếp cận văn hóa dân tộc từ góc nhìn truyền thống là chất liệu cho những biểu đạt mới. Tranh dân gian Đông Hồ, hình tượng 12 con giáp, nghệ thuật tuồng, ngày Tết Việt Nam hay văn hóa các cộng đồng dân tộc thiểu số… tất cả hiện diện trong cái nhìn mới, từ góc nhìn của thế hệ hôm nay. Tác phẩm đạt giải nhất “Dòng chảy S'tiêng" của tác giả Nguyễn Thúy Hằng (Vĩnh Long), làm từ chất liệu sơn mài khổ lớn, ghép 6 tấm, có bố cục hiện đại, là một tác phẩm giàu tính tạo hình và gợi vẻ đẹp của một vùng văn hóa. Tác phẩm “Dinh ông Thượng” của Nguyễn Thành Nhân kết hợp khuynh hướng lập thể với lối vẽ hiện thực để thể hiện tâm trạng giằng xé của Vua Thành Thái trong thời gian bị thực dân Pháp quản thúc ở Bạch Dinh (Vũng Tàu). Theo đánh giá của nhiều khách tham quan, sáng tác cho thấy tâm huyết, tình cảm và tay nghề của một họa sĩ trẻ. Ở mảng điêu khắc, "Giữa hai thời" của Dương Đức Duy (Hà Nội) - tác phẩm cũng đoạt giải nhất - gây ấn tượng bởi chiều sâu của ý niệm. Tác giả đã kết hợp thép không gỉ với đá ong Sơn Tây mang màu trầm của quê hương tạo nên sự đối lập thú vị giữa vật liệu công nghiệp và vật liệu bản địa, mở ra nhiều liên tưởng về sự tiếp nối giữa truyền thống và hiện đại. Tác phẩm đồ họa “Tồn tại mờ ảo” của Lê Quỳnh Anh cho thấy nỗ lực tìm kiếm ngôn ngữ biểu đạt mới và xây dựng dấu ấn cá nhân... Và rất nhiều tác phẩm, ở các loại hình nghệ thuật khác nhau phản ánh sự đa dạng, phong phú trong hành trình sáng tạo của những nghệ sĩ trẻ. Nhưng có lẽ, điều mà giới chuyên môn cũng như công chúng yêu nghệ thuật mong chờ lớn hơn thế.

Tác phẩm “Tồn tại mờ ảo” của Lê Quỳnh Anh, giải nhất

Tác phẩm “Dòng chảy S’tiêng” của tác giả Nguyễn Thúy Hằng, giải nhất

Mỹ thuật trẻ đã bớt già hơn?

Đó là những sáng tạo vượt rào ra khỏi vùng an toàn, những tiếng nói mới mẻ hơn thế hệ cha anh. Họa sĩ Trịnh Tuân cho rằng, những người trẻ hôm nay vẽ vẫn già. Đó cũng là vấn đề được đặt ra từ nhiều kỳ liên hoan trước. Còn nhớ tại buổi họp báo phát động Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 7 năm 2024 do Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm tổ chức hồi tháng 5/2024, nhà phê bình mỹ thuật Mai Thị Ngọc Oanh - Phó chủ tịch thường trực Hội Mỹ thuật Việt Nam - kêu gọi các nghệ sĩ trẻ phải trẻ thật sự trong lối nghĩ lẫn cách vẽ. Bà Oanh mong các nghệ sĩ đừng như các kỳ festival trước "nửa trẻ nửa già thì không hay". Trước đó, Festival Mỹ thuật trẻ lần 6 năm 2022, Chủ tịch hội đồng nghệ thuật Lương Xuân Đoàn cho biết các họa sĩ trẻ vẽ như cha ông họ từ thế kỷ trước, thậm chí “an toàn” hơn. Mong muốn của ban tổ chức là "hướng tới xây dựng không gian sáng tạo mở, nơi các ý tưởng nghệ thuật được thử nghiệm, chia sẻ và lan tỏa". Đến kỳ festival này đã có những dấu hiệu tích cực nhưng vẫn chưa đột phá như kỳ vọng. Dù các tác phẩm và hình thức biểu đạt đã đa dạng hơn, thể hiện sự tìm tòi, sáng tạo của các họa sĩ trẻ, nhưng dường như các tác phẩm chưa có dấu ấn của sự bứt phá khỏi những giới hạn. Ngay cả 3 tác phẩm đạt giải nhất cũng chưa thể hiện sự tìm tòi mới mẻ trong sáng tạo dù tâm huyết và tay nghề của các họa sĩ rất đáng trân trọng. PGS.TS Ngô Tuấn Phong - Phó chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 8 năm 2026, Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam nhận định, dù đã có đổi mới về hình thức thể hiện, nhiều tác phẩm vẫn chưa phản ánh trực diện và mạnh mẽ nhịp sống đang biến đổi từng ngày của đất nước. Những vấn đề lớn của xã hội đương đại, tinh thần đổi mới hay khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới mới chỉ xuất hiện ở một số tác phẩm riêng lẻ, chưa trở thành dòng chảy nổi bật trong sáng tác.

Tác phẩm “Dinh ông Thượng” của Nguyễn Thành Nhân

Trong một lần trò chuyện, họa sĩ Đặng Xuân Hòa từng chia sẻ rằng: “Người trẻ bây giờ điều kiện hơn thế hệ chúng tôi, nhiều người có khả năng nhưng để đi đường dài và thành tên tuổi, họ phải học hành, trả giá cho nó. Đó là hành trình độc lập, rất cá nhân. Giờ thế giới cởi mở và tự do hơn nhiều, hình thức nghệ thuật cũng phong phú hơn nhiều như trình diễn, sắp đặt đa phương tiện... Bây giờ không chỉ có nghệ thuật giá vẽ mà nghệ sĩ được thể hiện bằng nhiều cách như nhiếp ảnh, Photoshop, digital art... Nếu họ thấy "tạng" mình trong đó, họ cứ làm thôi. Không có rào cản nào giới hạn họa sĩ. Có chăng, chỉ là lý do để họ không chịu vươn lên chứ thời đại nào cũng có cái hay của nó.” Họa sĩ Đào Hải Phong khẳng định, nghệ sĩ trẻ cần tránh việc vẽ "già trước tuổi" hoặc cố bắt chước những phong cách cũ. Theo ông, để tìm được những cá tính sáng tạo mới là rất khó, vì vậy việc khám phá và thể hiện tiếng nói cá nhân một cách tự nhiên, chân thật là điều quan trọng nhất. Những tìm tòi, cách tân của người trẻ rất quan trọng vì nó luôn được kỳ vọng sẽ mang lại luồng gió mới cho nền mỹ thuật đương đại.

Họa sĩ Thành Chương khi nói về các nghệ sĩ trẻ ông cũng cho rằng, họa sĩ trẻ cần bám rễ vào truyền thống. Muốn phát huy cá tính nghệ thuật thì phải có văn hóa nền đậm chất Việt. Họa sĩ trẻ cần nhận ra điều đó sớm. Còn nếu cứ a dua đi theo thần tượng, theo trào lưu sẽ vô cùng khó khăn với các bạn. Phải tự học, trang bị kiến thức cho mình, biết đến nơi đến chốn thứ mình cần theo đuổi và biết rộng rãi ra những vấn đề lớn trong nghệ thuật, xã hội trong nước và thế giới. Các triển lãm hiện nay họa sĩ thường theo một lối tư duy, dù cách vẽ khác nhau, nhưng thiếu cái riêng trong đó. Vì thế, họa sĩ trẻ cần nhiều nhất là bản lĩnh nghề nghiệp.

Khách xem các tác phẩm trưng bày tại triển lãm

Cần một chiến lược phát triển

Festival Mỹ thuật trẻ là sân chơi tìm kiếm những tiếng nói mới, tài năng góp phần vẽ nên diện mạo của mỹ thuật trẻ đương đại. Vì thế, liên hoan cũng đặt ra nhiều vấn đề về chiến lược phát triển của mỹ thuật Việt Nam. Không chỉ là một kỳ liên hoan, nơi các họa sĩ được trình làng tác phẩm của mình trước công chúng mà điều cần hơn nữa là các nghệ sĩ trẻ cần được tạo điều kiện để phát huy tinh thần đổi mới sáng tạo trên nền tảng tri thức, kỹ năng nghề nghiệp và bản lĩnh văn hóa. Những tiếng nói mới cần được khuyến khích, động viên. Điều này cần được cụ thể hóa bằng một hệ sinh thái đồng bộ bao gồm công tác đào tạo, nghiên cứu, lý luận phê bình, giám tuyển, bảo tàng, không gian sáng tạo, thị trường mỹ thuật, sưu tập nghệ thuật, quỹ hỗ trợ sáng tác và các chương trình giao lưu quốc tế. Khi hệ sinh thái ấy vận hành thống nhất, sẽ tạo bệ phóng cho các nghệ sĩ trẻ phát triển. Ngoài ra, mỹ thuật cũng là một trong những lĩnh vực góp phần thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp văn hóa. Vì thế, việc kết nối mỹ thuật với công nghiệp văn hóa, du lịch và các ngành kinh tế sáng tạo cần tổ chức nhằm mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho nghệ sĩ trẻ, đóng góp thiết thực cho sự phát triển văn hóa của đất nước.

Việt Linh