Cần đẩy mạnh phát triển sân chơi công cộng và cải tạo không gian sinh thái trong đô thị

Báo Xây dựng đã có cuộc trao đổi với KTS Chu Kim Đức, Giám đốc điều hành doanh nghiệp xã hội Nghĩ về sân chơi trong phố (Think Playgrounds - TPG), đơn vị tiên phong trong phát triển các không gian vui chơi công cộng cho cộng đồng.

Đánh thức các khoảng trống tiềm ẩn trong đô thị

Thưa bà, tính đến thời điểm hiện tại, TPG đã thiết kế, xây dựng được bao nhiêu sân chơi? Các sân chơi này có gì khác biệt so với các sân chơi truyền thống?

KTS Chu Kim Đức, Giám đốc điều hành và cũng là người đồng sáng lập doanh nghiệp xã hội Nghĩ về sân chơi trong phố (Think Playgrounds).

Đến nay, TPG đã có cơ hội đồng hành, kiến tạo hơn 280 sân chơi và không gian sinh thái trên cả nước. Thay vì nhìn nhận sân chơi chỉ là nơi đặt các thiết bị chơi, chúng tôi nhìn nhận sân chơi như một hệ sinh thái thu nhỏ để trẻ em có thể phát triển toàn diện.

Thay vì tạo ra những không gian an toàn tuyệt đối, chúng tôi cố gắng đưa vào đó tinh thần của một sân chơi phiêu lưu, có sự tham gia sáng tạo từ chính các bạn trẻ theo trí tưởng tượng và mong muốn của các bạn.

Những địa hình có độ chênh cao hay bề mặt không bằng phẳng sẽ tạo ra những rủi ro có kiểm soát, qua đó giúp các em tự đánh giá được giới hạn của bản thân, rèn luyện sự cẩn trọng cũng như tư duy giải quyết vấn đề.

Bên cạnh đó, chúng tôi chọn cách tiếp cận thuận tự nhiên trong việc sử dụng vật liệu. Thay vì dùng nhiều thiết bị nhựa hay vật liệu nhân tạo công nghiệp, chúng tôi ưu tiên các vật liệu gỗ tự nhiên, tre, hay các vật liệu tái chế như lốp xe cũ, tấm tái chế từ nhựa và vỏ hộp sữa, kết hợp với đất, cát và thảm thực vật.

Việc trẻ em được tiếp xúc trực tiếp với thiên nhiên thô ráp thực sự là một cách tuyệt vời để nuôi dưỡng các giác quan và củng cố hệ miễn dịch.

Trong quá trình làm việc với những vật liệu, chất liệu đó, chúng tôi dần nhận ra rằng chính sự đa dạng sinh học là thứ "vật liệu" vô giá và là nguồn cảm hứng tuyệt vời nhất cho trí sáng tạo của trẻ em.

Một không gian quy tụ các loài cây bản địa, thu hút ong bướm, côn trùng hay những bầy chim hoang dã tìm về trú ngụ chính là thứ mang lại những trải nghiệm liên tục vận động cho các bạn trong bối cảnh đô thị.

Điều khiến chúng tôi trăn trở nhất trong mỗi thiết kế là làm sao để không một trẻ em nào cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau. Khi thực hành triết lý thiết kế bao trùm, chúng tôi tính toán từ những lối đi đủ rộng và độ dốc hợp lý cho xe lăn, các thiết bị tương tác đa giác quan, cho đến những góc chơi tĩnh dành riêng cho trẻ có nhu cầu đặc biệt.

Với chúng tôi, sân chơi không chỉ là nơi vận động thể chất, mà còn là không gian xã hội để các em thực hành sự thấu cảm và học cách tôn trọng sự khác biệt của nhau.

TPG đồng hành, kiến tạo hơn 280 sân chơi và không gian sinh thái trên cả nước.

Theo kinh nghiệm của TPG, các đô thị tại Việt Nam có thể áp dụng giải pháp nào để phát triển sân chơi trong bối cảnh quỹ đất đô thị ngày càng hạn hẹp?

Sự hạn hẹp về quỹ đất là một đặc tính tất yếu của các đô thị đang phát triển. Thay vì chờ đợi những quỹ đất lớn, chúng tôi học được cách thực hành triết lý "kiến tạo nơi chốn" (Placemaking) ở quy mô vi mô.

Mỗi khu dân cư đều tiềm ẩn những khoảng trống chưa được đánh thức, như một bãi đất trống xen kẹt, một góc sân tập thể cũ, hay một khu vực bãi bồi ven sông. Bài toán không nằm ở diện tích lớn hay nhỏ, mà ở cách chúng ta tổ chức không gian.

Chỉ với 50 - 100m2, nếu được thiết kế khéo léo từ góc nhìn của người sử dụng, nơi đó hoàn toàn có thể trở thành một "quảng trường thu nhỏ". Đó sẽ là nơi trẻ em có góc leo trèo, người già có ghế nghỉ chân và hàng xóm có cơ hội nán lại trò chuyện.

Chúng tôi tận dụng những không gian này với những giải pháp hạ tầng nhẹ, linh hoạt, thích ứng, đề cao kết nối và giao tiếp an toàn, đặc biệt là cho người đi bộ. Sự linh hoạt, tận dụng tối đa các không gian đa chức năng và gắn kết nó vào nhịp sống thường nhật của ngõ xóm trong cách tiếp cận này chính là lời giải cho đô thị nén.

Ưu tiên giải pháp hạ tầng xanh ở dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng

Song song với việc phát triển sân chơi, TPG cũng đã thực hiện nhiều dự án nhằm cải tạo, bảo vệ không gian sinh thái trong đô thị, nổi bật là khu vực bờ vở sông Hồng. Bà đánh giá những dự án này đã có tác động như thế nào đến môi trường sống của người dân?

Các sáng kiến cộng đồng tại bờ vở Chương Dương và Phúc Tân mang lại cho chúng tôi những trải nghiệm vô cùng xúc động về sức sống của tự nhiên và của tình làng nghĩa xóm.

Trước đây, do các vấn đề nước thải, rác tự phát, tình trạng săn bẫy chim hoang dã... khiến khu vực này phần nào bị ngắt kết nối với đời sống đô thị. Nhưng để thay đổi một không gian bãi bồi ven sông phức tạp về cả phương diện pháp lý, văn hóa, xã hội, kỹ thuật... thì chỉ có nhiệt huyết của cộng đồng hay ý tưởng của chuyên gia là chưa đủ.

Một bài học lớn mà chúng tôi đúc kết được chính là tầm quan trọng của sự đồng thuận từ phía cơ quan quản lý.

TPG đang tận dụng các khoảng trống hạn hẹp trong đô thị để kiến tạo các "quảng trường thu nhỏ" trong lòng đô thị.

Chúng tôi thực sự may mắn khi quá trình tiếp cận đã nhận được sự lắng nghe, cởi mở cùng sự cấp phép và ủng hộ nhiệt tình từ chính quyền địa phương. Chính việc các cấp quản lý sẵn sàng trao niềm tin, cho phép thử nghiệm những giải pháp sinh thái linh hoạt và những không gian sinh hoạt cộng đồng và vui chơi trên quỹ đất công ven sông đã tạo ra một điểm tựa vững chắc cho toàn bộ hành trình này.

Nhờ có sự hậu thuẫn và những nút thắt được tháo gỡ đó, chúng tôi cùng người dân và các chuyên gia đã có thể dọn dẹp và tạo ra tuyến đường sinh thái và hai công viên rừng tại khu vực bờ vở sông Hồng.

Về mặt sinh thái, các không gian này được chúng tôi xử lý bằng các giải pháp thuận tự nhiên như mô hình "vòng tròn chuối" lọc nước thải sinh hoạt và trồng bổ sung hàng nghìn cây bản địa.

Mặc dù quá trình phục hồi mới chỉ đang bắt đầu, nhưng giá trị lớn nhất là hệ sinh thái bán ngập nước đặc thù này đã bắt đầu được cộng đồng ghi nhận và chung tay phục hồi, như là không gian sinh tồn của hơn 200 loài thực vật bản địa và là điểm dừng chân trên tuyến đường di cư của 140 loài chim hoang dã.

Về mặt cộng đồng, nơi này trở thành không gian để người dân có thể đi dạo, tập thể dục thể thao hay chỉ đơn giản là trò chuyện với nhau, còn trẻ em có cơ hội được khám phá thiên nhiên.

Khi mọi người bắt đầu trân trọng, yêu quý và gắn bó với không gian này, họ tự nhiên trở thành những người bảo vệ mẫn cán nhất. Những thói quen sinh hoạt thay đổi theo hướng tích cực hơn, và sự kết nối của tình làng nghĩa xóm cũng nhờ thế mà bền chặt hơn.

Hiện nay, thành phố Hà Nội đang triển khai dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Theo kinh nghiệm của TPG, đơn vị thực hiện dự án nên lưu ý những điểm gì để gìn giữ cảnh quan và các giá trị sinh thái tại đây?

Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là một tầm nhìn chiến lược lớn và cực kỳ quan trọng của thành phố Hà Nội nhằm đưa không gian ven sông vào phục vụ cộng đồng. Từ những đúc kết qua các sáng kiến quy mô nhỏ tại bờ vở, chúng tôi muốn chia sẻ một vài góc nhìn mang tính tham khảo.

KTS Chu Kim Đức đề xuất ưu tiên các giải pháp hạ tầng xanh và sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường trong dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng.

Đầu tiên là bài toán về sự thích ứng. Sông Hồng vốn có đặc tính thủy văn và nhịp điệu mùa lũ rất riêng. Thay vì cố gắng bê tông hóa hay kè cứng toàn bộ bờ sông, chúng ta hoàn toàn có thể ưu tiên các giải pháp hạ tầng xanh, sử dụng vật liệu thân thiện và cấu trúc nhẹ như đường dạo nổi hay cầu tre, cầu gỗ. Cách làm này giúp không gian linh hoạt thích ứng với mùa nước lên xuống mà không làm phá vỡ cấu trúc sinh thái sẵn có.

Đi liền với đó là sự tôn trọng đối với hệ sinh thái bản địa của khu vực bãi bồi. Đôi khi, sự can thiệp ở mức tối thiểu lại mang đến hiệu quả sinh thái cao nhất. Việc nhường không gian cho thảm thực vật tự nhiên tự tái sinh không chỉ giúp tiết kiệm nguồn lực duy tu mà còn giữ lại được sinh cảnh quen thuộc, dung dưỡng các loài chim và côn trùng.

Về khía cạnh con người, một không gian cảnh quan chỉ thực sự có sức sống bền bỉ khi nó được thiết kế dựa trên sự thấu hiểu thói quen và nhịp sinh hoạt thường nhật của những người dân sống dọc hai bên bờ sông. Từ sự thấu hiểu đó, chúng tôi nhận thấy việc cân nhắc, bảo tồn các không gian văn hóa - xã hội đặc thù ven sông là vô cùng thiết yếu.

Dọc theo sông Hồng, có những dải bãi bồi và các ngôi làng mang lịch sử hàng trăm năm, lưu giữ trong mình những tập tục làng xã, những không gian tín ngưỡng, hay sự gắn kết hữu cơ của các cộng đồng sáng tạo.

Chúng tôi nhận định rằng, đây chính là những "di sản sống" văn hóa vô giá. Việc tích hợp, giữ gìn và phát huy những hệ sinh thái nhân văn này sẽ tạo ra nguồn vốn xã hội cốt lõi.

Đó chính là chất liệu chân thực nhất để thành phố phát triển nền công nghiệp văn hóa ven sông vừa hiện đại, vừa bắt rễ sâu sắc vào ký ức và bản sắc của vùng đất, như là một phần của định hướng phát triển thành phố sáng tạo.

Được biết, TPG luôn tạo điều kiện tối đa cho cộng đồng dân cư trực tiếp tham gia vào các dự án. Bà đánh giá việc huy động sự tham gia của cộng đồng có vai trò như thế nào đối với thành công của các dự án?

Chúng tôi luôn tâm niệm rằng, kiến trúc sư hay chuyên gia chỉ là những người điều phối, còn tác giả thực sự của không gian phải là cộng đồng. Sự tham gia của cộng đồng không phải là một lựa chọn thêm thắt, mà nó là yếu tố sống còn quyết định sự thành bại và bền vững của mọi không gian công cộng.

TPG luôn tạo điều kiện tối đa cho cộng đồng dân cư trực tiếp tham gia vào các dự án phát triển sân chơi, hay cải tạo không gian sinh thái tại chính khu vực họ sinh sống.

Khi áp dụng phương pháp "thiết kế có sự tham gia", chúng tôi dành nhiều thời gian để trò chuyện, tổ chức các buổi workshop, làm việc chung để lắng nghe nhu cầu của trẻ em và người dân. Trong quá trình thi công, người dân cùng tham gia trồng cây, lắp ráp thiết bị.

Chính quá trình cùng làm việc đó đã nuôi dưỡng một "ý thức sở hữu" sâu sắc. Không gian đó không còn là một dự án của ai khác mang đến, mà là mồ hôi, là niềm tự hào của khu phố.

Điển hình như sau hai cơn bão Yagi và Bualoi vừa qua, khi nước lũ rút, chính các nhóm cộng đồng địa phương đã chủ động gọi nhau ra dọn dẹp bùn đất ở cả hai công viên rừng Phúc Tân và Chương Dương để sớm lấy lại chỗ chơi cho các cháu. Đó là giá trị bền vững nhất mà một không gian cộng đồng có thể tạo ra.

Trân trọng cảm ơn bà!

KTS Chu Kim Đức là Giám đốc điều hành và cũng là người đồng sáng lập doanh nghiệp Nghĩ về sân chơi trong phố (Think Playgrounds). Bà Đức có trình độ cử nhân ngành Quy hoạch đô thị, thạc sĩ ngành Lịch sử nghệ thuật. KTS Chu Kim Đức hiện là một trong các ứng cử viên Đại biểu Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội nhiệm kỳ 2026 - 2031.

Dịch Phong