Cải cách thể chế - khơi thông dòng vốn: 'Mở đường' tăng trưởng hai con số

Vốn được xem là dòng chảy huyết mạch của doanh nghiệp và nguồn lực này đang chứng kiến những bước dịch chuyển mang tính bước ngoặt. Ảnh: ST

Động lực tăng trưởng truyền thống trước những yêu cầu mới

Giới chuyên gia kinh tế cho rằng, Việt Nam có quyết tâm chính trị lớn và sự năng động từ mọi nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, nếu muốn GDP tăng trưởng 10%/năm, quy mô nền kinh tế phải tạo ra thêm khoảng 50-60 tỷ USD giá trị mới mỗi năm. Để gánh vác trọng trách này, ba động lực truyền thống gồm đầu tư công, tiêu dùng và xuất khẩu buộc phải chuyển mình theo tiêu chuẩn mới.

TS. Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam - nhận định, chất lượng sống và sự phát triển bền vững hiện là thước đo mới của tăng trưởng. Giai đoạn 2026-2030, với tổng vốn đầu tư công trung hạn dự kiến khoảng 8,22 triệu tỷ đồng và chi thường xuyên khoảng 10,06 triệu tỷ đồng, Chính phủ đóng vai trò là “người tiêu dùng lớn nhất”. Thông qua mua sắm công và phân bổ vốn có trách nhiệm, Nhà nước sẽ định hướng hành vi xanh cho toàn bộ hệ thống doanh nghiệp.

Ở góc độ tiêu dùng nội địa, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ năm 2025 đã đạt khoảng 7 triệu tỷ đồng (269 tỷ USD). Xu hướng tiêu dùng có trách nhiệm đang được dẫn dắt bởi thế hệ Millennials và Gen Z (chiếm 45% dân số), với 84% người tiêu dùng sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm xanh, sạch. Áp lực từ thị trường buộc doanh nghiệp phải tự nâng cấp năng lực quản trị nếu không muốn bị đào thải.

Đối với xuất khẩu - hướng tới mốc kim ngạch 1.000 tỷ USD vào năm 2030, các rào cản kỹ thuật như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay quy định chống phá rừng của EU đã biến ESG từ “lựa chọn” thành “mệnh lệnh bắt buộc”. Nếu không đáp ứng, hàng hóa Việt Nam sẽ lập tức mất đi lợi thế cạnh tranh toàn cầu.

Khơi thông nguồn vốn xanh và đón đầu dòng đầu tư quốc tế

Để đưa các ngành kinh tế chủ lực (hiện đóng góp 70-80% GDP) duy trì tốc độ tăng trưởng bứt phá từ 15-25% mỗi năm, nhu cầu vốn trung và dài hạn của Việt Nam đang gia tăng mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Vốn được xem là dòng chảy huyết mạch của doanh nghiệp và nguồn lực này đang chứng kiến những bước dịch chuyển mang tính bước ngoặt.

Phân tích về thực trạng này, TS. Hoàng Hồ Quang (James Invest) dẫn số liệu từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho thấy, quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán cuối năm 2025 ước đạt khoảng 7,5 triệu tỷ đồng (tương đương 74% GDP), trong khi dư nợ thị trường trái phiếu đạt khoảng 3,3 triệu tỷ đồng. Song song với đó, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giải ngân hằng năm đã tăng vọt gần 88% trong vòng một thập kỷ, từ 14,5 tỷ USD (năm 2015) lên khoảng 27 tỷ USD (năm 2025).

Theo TS. Hoàng Hồ Quang, các tập đoàn quốc tế không còn coi Việt Nam là một công xưởng gia công chi phí thấp, mà đang định vị đây là trung tâm tăng trưởng chiến lược của khu vực trong tiến trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Thị trường không thể cất cánh nếu thiếu nguồn lực tài chính, ngoại thương và dòng vốn quốc tế này. Đặc biệt, nếu Việt Nam hoàn thành mục tiêu nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp (theo tiêu chuẩn FTSE Russell), nền kinh tế có thể hút thêm từ 3-6 tỷ USD dòng vốn đầu tư gián tiếp (FII) trong thời gian ngắn.

Nguồn vốn lớn này sẽ là bệ đỡ cho hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm quốc gia đang triển khai rầm rộ như Cao tốc Bắc - Nam, Sân bay Quốc tế Long Thành, các đường vành đai, hệ thống cảng biển và trung tâm logistics thế hệ mới. Bên cạnh đó, xu hướng dòng vốn xanh cũng mở ra cơ hội lớn. Hiện tại, dư nợ tín dụng xanh đạt khoảng 780.000 tỷ đồng (chiếm 4,19% tổng dư nợ toàn nền kinh tế), tập trung vào năng lượng tái tạo, nông nghiệp bền vững.

Các quỹ lớn như VinaCapital (dành 66% danh mục cho doanh nghiệp điểm ESG cao), Dragon Capital hay Dynam Capital đều ưu tiên chọn lọc các doanh nghiệp minh bạch. Khi đích đến của dòng vốn dịch chuyển sang chất lượng và sự ổn định, Việt Nam đang hội tụ đầy đủ các yếu tố để trở thành điểm đến hấp dẫn nhất khu vực.

Tháo gỡ “nút thắt” thể chế

Dù cơ hội rất lớn nhưng hành trình chạm tay vào mục tiêu tăng trưởng hai con số vẫn đối mặt với nhiều thách thức: Từ năng lực công nghệ, chất lượng sản phẩm, rủi ro kiện phòng vệ thương mại cho đến áp lực cung ứng đúng tiến độ và tiêu chuẩn ESG khắt khe.

Nút thắt lớn nhất hiện nay nằm ở tốc độ phản ứng của thể chế. Câu chuyện từ ông Phạm Tuấn Anh - Giám đốc Phát triển bền vững GreenFeed Việt Nam, là bài học đắt giá: Một ứng dụng năng lượng mặt trời đơn giản nhưng doanh nghiệp phải mất tới 2 năm chờ đợi thể chế thay đổi mới được áp dụng. Điều này cho thấy rào cản chi phí đôi khi không lớn bằng rào cản thời gian và thủ tục.

Để tháo gỡ, ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội - khẳng định phải có “hành động mới dựa trên tư duy hệ sinh thái”. Các bên phải hợp tác chặt chẽ theo một chuỗi liên kết tổng thể thay vì phân mảnh. Thể chế phải đi trước một bước. Dù Chính phủ đã ban hành 8 nghị quyết cắt giảm hàng trăm thủ tục kinh doanh, nhưng người làm chính sách cần đổi mới mạnh mẽ hơn về tư duy số và tư duy tuần hoàn. Khi dòng giấy phế liệu hay nước thải được luật hóa thành “đầu vào sạch” của một chu trình kinh doanh khác, kinh tế tuần hoàn mới có đất diễn.

Đối với thị trường tài chính, các chuyên gia kiến nghị cần đẩy nhanh việc hoàn thiện Luật Chứng khoán; tăng cường cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho các Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) và ban hành hướng dẫn rõ ràng cho các sản phẩm hợp tác với nhà đầu tư nước ngoài. Về phía doanh nghiệp, việc thực thi phải đặt chữ G (Quản trị) lên hàng đầu để quản trị sự thay đổi. Các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp nhà nước và ngân hàng cần đóng vai trò dẫn dắt, chia sẻ nguồn lực tài chính và giải pháp quản lý để đồng hành cùng cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Trong kỷ nguyên cạnh tranh mới, dòng vốn toàn cầu sẽ chảy về nơi có sự ổn định, minh bạch, năng lực thực thi và khát vọng lớn. Bằng việc kết hợp hài hòa giữa quyết tâm chính trị, tinh thần cải cách thể chế và sự thông suốt của nguồn lực tài chính, Việt Nam có đủ cơ sở để biến mục tiêu tăng trưởng hai con số bền vững thành hiện thực./.

MINH ANH