Cách Trung Quốc chặn cơn sốt 'săn lùng' thủ khoa Gaokao

Nhiều tỉnh thành Trung Quốc áp dụng việc che kết quả của nhóm học sinh xuất sắc nhất. Ảnh: Tân Hoa Xã

Khi nữ sinh Trương Tĩnh Kỳ, học sinh Trường THPT số 1 Trường Sa (tỉnh Hồ Nam) tra cứu kết quả Gaokao năm 2026, em không nhìn thấy điểm số của mình. Hệ thống chỉ hiện dòng thông báo cho biết kết quả đã được “ẩn” đi. Điều này đồng nghĩa với việc Trương nằm trong nhóm thí sinh có thành tích cao nhất toàn tỉnh.

Tại Trung Quốc, những học sinh như em Trương được gọi là “thí sinh bị che điểm” (shielded candidates) - những người đạt điểm Gaokao đặc biệt cao nhưng không được công bố điểm số cụ thể trong giai đoạn đầu sau khi có kết quả.

Chính sách này đang được áp dụng tại nhiều địa phương của Trung Quốc như Quảng Đông, Bắc Kinh, Vân Nam, Hồ Nam, Hồ Bắc… như một phần trong nỗ lực của nhà chức trách nhằm giảm bớt sự “tôn sùng” điểm số và chấm dứt tình trạng “săn đón thủ khoa” kéo dài nhiều năm.

Khi thủ khoa trở thành “ngôi sao”

Tại Trung Quốc, sau mỗi mùa thi Gaokao, truyền thông thường đổ dồn sự quan tâm vào những thí sinh đạt điểm cao nhất. Các bài viết về bí quyết học tập, phương pháp ôn luyện, hoàn cảnh gia đình hay ngôi trường đào tạo ra thủ khoa xuất hiện dày đặc trên báo chí và mạng xã hội.

Không chỉ truyền thông, các trường đại học hàng đầu cũng tham gia vào cuộc đua giành học sinh xuất sắc. Nhiều trường phổ thông xem số lượng thủ khoa hay học sinh điểm cao là công cụ quảng bá thương hiệu và thu hút tuyển sinh.

Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra áp lực rất lớn đối với học sinh, phụ huynh và nhà trường. Trong một số trường hợp, những thông tin chưa được kiểm chứng về “thủ khoa” còn gây ra những hệ lụy không đáng có.

Từ cấm tuyên truyền thủ khoa đến che điểm

Để hạn chế tình trạng này, Bộ Giáo dục Trung Quốc nhiều năm qua liên tục siết chặt quy định về công bố kết quả thi.

Năm 2021, cơ quan này yêu cầu các địa phương và trường học không được tuyên truyền hoặc thổi phồng những khái niệm như “thủ khoa Gaokao”, “tỷ lệ đỗ đại học”, “học sinh điểm cao”...

Theo quy định, điểm thi chỉ được cung cấp cho thí sinh và các trường đại học liên quan đến quá trình xét tuyển. Các trường phổ thông không được tiếp cận dữ liệu điểm số chi tiết của học sinh nếu không có sự cho phép.

Trong bối cảnh đó, chính sách che điểm đối với nhóm thí sinh xuất sắc nhất bắt đầu được triển khai rộng rãi.

Phần lớn các thí sinh thuộc diện này đều nằm trong nhóm có khả năng trúng tuyển vào những trường danh tiếng như Đại học Thanh Hoa, Đại học Bắc Kinh…

Thực tế, chính sách này đã được áo dụng từ trước, và Quảng Đông là địa phương tiên phong. Năm 2012, tỉnh này bắt đầu che điểm của 10 thí sinh đứng đầu. Đến năm 2018, phạm vi mở rộng lên 20 học sinh và từ năm 2019 tăng lên 50 học sinh có thành tích cao nhất.

Sau Quảng Đông, nhiều địa phương khác cũng áp dụng mô hình tương tự. Tại Bắc Kinh, từ năm 2022 đến nay, điểm số của 20 thí sinh đứng đầu thành phố đều không được công bố ngay sau khi có kết quả.

Khi tra cứu, các em chỉ nhận được thông báo: “Chúc mừng bạn đã đạt thành tích xuất sắc và nằm trong nhóm 20 thí sinh dẫn đầu thành phố”.

Che điểm để giảm áp lực thành tích

Theo các nhà quản lý giáo dục Trung Quốc, mục tiêu của chính sách này là bảo vệ quyền riêng tư của học sinh xuất sắc, giảm sự chú ý quá mức từ truyền thông và ngăn chặn cuộc cạnh tranh không lành mạnh giữa các trường đại học.

Về mặt kỹ thuật, khi không công bố điểm số của nhóm dẫn đầu, xã hội khó xác định chính xác ai là thủ khoa. Điều đó khiến các cuộc tranh luận, so sánh hay săn lùng “người giỏi nhất” trở nên kém sôi động hơn.

Các chuyên gia cũng cho rằng biện pháp này giúp học sinh tránh được áp lực tâm lý không cần thiết. Thay vì trở thành tâm điểm của dư luận ngay sau khi có kết quả, các em có thêm thời gian để cân nhắc lựa chọn ngành học và trường đại học phù hợp.

Đối với quá trình xét tuyển, việc che điểm gần như không gây ảnh hưởng. Phần lớn các thí sinh thuộc diện này đều nằm trong nhóm có khả năng trúng tuyển vào những trường danh tiếng như Đại học Thanh Hoa, Đại học Bắc Kinh…

Vẫn còn tranh luận

Dù được đánh giá là một bước đi tích cực, chính sách che điểm cũng vấp phải không ít tranh luận.

Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục nhận định rằng việc che điểm chỉ làm biến mất danh xưng “thủ khoa”, nhưng lại tạo ra một khái niệm mới là “thí sinh bị che điểm”.

Thay vì quảng bá số lượng thủ khoa, một số trường học bắt đầu công bố số lượng học sinh bị che điểm như một thành tích mới. Trên mạng xã hội, những đoạn video ghi lại khoảnh khắc học sinh phát hiện mình thuộc diện che điểm thường nhanh chóng thu hút hàng triệu lượt xem.

Theo một số chuyên gia, điều này cho thấy tâm lý tôn sùng điểm số trong xã hội Trung Quốc chưa thực sự thay đổi. Sự chú ý của công chúng chỉ chuyển từ một cá nhân sang một nhóm học sinh xuất sắc.

Tờ China News Service từng nhận xét rằng việc tung hô “thí sinh bị che điểm” về bản chất không khác nhiều so với cơn sốt thủ khoa trước đây. Cả hai đều phản ánh xu hướng đánh giá thành công giáo dục chủ yếu thông qua điểm số.

Bài học từ những học sinh xuất sắc

Điều đáng chú ý là nhiều thí sinh thuộc diện che điểm lại không xem điểm số là yếu tố duy nhất quyết định thành công.

Trong các cuộc phỏng vấn, những học sinh đạt thành tích xuất sắc thường nhấn mạnh vai trò của việc duy trì tâm lý ổn định, học tập có kế hoạch, ngủ nghỉ hợp lý và phát triển các sở thích ngoài sách vở.

Một thí sinh từng thuộc nhóm bị che điểm cũng nhắn nhủ: “Đừng coi Gaokao là tất cả. Cuộc sống không chỉ có kỳ thi này. Ngay cả khi kết quả không như mong muốn, vẫn còn rất nhiều cơ hội phía trước”.

Những chia sẻ ấy cũng phản ánh điều mà các nhà hoạch định chính sách giáo dục Trung Quốc đang hướng tới: đưa kỳ thi trở lại đúng vị trí của nó - một cánh cửa quan trọng, nhưng không phải là thước đo duy nhất của thành công.

Hồng Nhung