Các 'yết hầu' kinh tế toàn cầu trở thành công cụ cạnh tranh địa chính trị

Trong vòng một năm, Mỹ hai lần rơi vào thế bị động khi các quốc gia khác tận dụng quyền kiểm soát những “yết hầu” của kinh tế toàn cầu để gây áp lực.

Căng thẳng tại Trung Đông khiến Eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng then chốt – bị gián đoạn, gây biến động mạnh trên thị trường năng lượng. Nguồn: ABC News

Trước hết, Trung Quốc sử dụng vị thế trong chuỗi cung ứng đất hiếm để đáp trả các biện pháp thương mại của Washington. Sau đó, căng thẳng tại Trung Đông khiến Eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng then chốt – bị gián đoạn, gây biến động mạnh trên thị trường năng lượng và ảnh hưởng đến các nỗ lực hạ nhiệt xung đột.

Trong nhiều thập kỷ, Mỹ giữ vai trò trung tâm trong việc sử dụng các công cụ kinh tế để gây sức ép, từ hạn chế tiếp cận đồng USD đến kiểm soát công nghệ. Tuy nhiên, khi niềm tin vào toàn cầu hóa suy giảm sau đại dịch, xung đột Nga – Ukraine và cạnh tranh Mỹ – Trung gia tăng, các mối liên kết thương mại ngày càng được nhìn nhận như những điểm dễ tổn thương, có thể bị khai thác.

Đáp lại, Mỹ, Trung Quốc và châu Âu đều đẩy mạnh củng cố an ninh kinh tế, tăng đầu tư vào sản xuất trong nước ở các lĩnh vực then chốt nhằm giảm phụ thuộc vào bên ngoài.

“Nền kinh tế toàn cầu được thiết kế cho môi trường hợp tác rộng mở như những năm 1990, khi nhiều quốc gia được kỳ vọng sẽ hội nhập sâu hơn. Nhưng hiện nay, thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh địa chính trị ngày càng rõ nét,” Edward Fishman, tác giả cuốn Chokepoints, nhận định. “Xu hướng này có thể tiếp diễn cho đến khi hình thành một cấu trúc kinh tế toàn cầu mới.”

Việc tận dụng phụ thuộc kinh tế không phải là điều mới. Lệnh cấm vận dầu mỏ năm 1973 từng khiến Mỹ rơi vào tình trạng đình lạm (kinh tế tăng trưởng chậm nhưng giá cả vẫn tăng cao). Tuy nhiên, quy mô và mức độ kết nối của kinh tế toàn cầu hiện nay lớn hơn nhiều, tạo thêm dư địa để các quốc gia sử dụng các mối liên kết thương mại như một công cụ chiến lược.

Tổng thống Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh việc giảm phụ thuộc vào bên ngoài và thúc đẩy tự chủ năng lượng, dù Mỹ vẫn nhập khẩu một phần sản phẩm dầu mỏ. Trong khi đó, Ngoại trưởng Marco Rubio cảnh báo sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài có thể ảnh hưởng đến khả năng hoạch định chính sách đối ngoại của Mỹ.

“Hầu như không có ngành công nghệ mũi nhọn nào mà chúng ta không tồn tại mức độ phụ thuộc nhất định, và đây đã trở thành một trong những ưu tiên địa chính trị quan trọng,” ông Rubio nói.

Những diễn biến gần đây cho thấy các quốc gia khác cũng ngày càng chủ động tận dụng lợi thế của mình. Khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm – nguyên liệu quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp – một số nhà sản xuất tại Mỹ phải điều chỉnh hoạt động do nguồn cung bị gián đoạn. Tương tự, bất ổn tại eo biển Hormuz khiến giá năng lượng tăng, gây áp lực lên các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu.

Theo một số chuyên gia, bối cảnh mới đòi hỏi các nền kinh tế phải thích ứng nhanh hơn với rủi ro địa chính trị. “Thế giới đang bước vào giai đoạn mà không một quốc gia nào nắm giữ toàn bộ các điểm nghẽn quan trọng,” Henry Farrell, đồng tác giả cuốn Underground Empire (tạm dịch: Đế chế ngầm), nhận định.

Tác động của những gián đoạn này đang lan rộng ra nền kinh tế thực. Chi phí năng lượng tăng kéo theo giá vận chuyển, nguyên vật liệu và hàng tiêu dùng, khiến doanh nghiệp trong nhiều lĩnh vực đồng loạt chịu áp lực chi phí.

“Khi chi phí nhiên liệu tăng, gần như toàn bộ chuỗi sản xuất và phân phối đều chịu tác động,” Mohammed Abbas, lãnh đạo một doanh nghiệp nông sản tại Mỹ, cho biết, đồng thời cảnh báo người tiêu dùng có thể sớm cảm nhận rõ hơn áp lực giá cả.

Trong dài hạn, các chuyên gia cho rằng xu hướng này có thể kéo theo lạm phát dai dẳng, tăng trưởng chậm lại và gia tăng rủi ro đối với các nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng và lương thực.

Những biến động hiện nay cũng đang thúc đẩy các quốc gia điều chỉnh chiến lược. Hàn Quốc đẩy mạnh năng lượng tái tạo, trong khi một số quốc gia Trung Đông xem xét mở rộng hệ thống đường ống nhằm giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải chiến lược. Tại Mỹ, chính quyền tăng đầu tư vào chuỗi cung ứng trong nước, bao gồm các dự án khai thác và chế biến đất hiếm.

“Việc sử dụng các công cụ kinh tế sẽ thúc đẩy các quốc gia khác giảm phụ thuộc và xây dựng năng lực riêng,” Jon Lang, cựu quan chức Nhà Trắng, nhận định. “Theo thời gian, hiệu quả của các công cụ này sẽ dần suy giảm.”

Ngọc Lâm