Các dòng sông 'huyết mạch' ở châu Âu cạn nước vì nắng nóng cực đoan

Mức nước các dòng sông lớn như Rhine, Danube hay Po đang xuống mức thấp bất thường sau nhiều đợt nắng nóng liên tiếp, gây gián đoạn vận tải, đe dọa nguồn điện và bộc lộ những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu đối với châu Âu.

Không chỉ là tuyến giao thông đường thủy quan trọng, các con sông này còn là “huyết mạch” của nền kinh tế khu vực.

Khi mực nước giảm sâu, hoạt động vận chuyển hóa chất, nhiên liệu và nguyên liệu công nghiệp bị ảnh hưởng, chi phí logistics tăng lên, trong khi các nhà máy điện ven sông cũng đối mặt nguy cơ phải cắt giảm công suất.

Một đoạn lòng sông Rhine gần khu công nghiệp Shell Energy and Chemicals Park Rheinland, Đức, cạn trơ đáy. (Ảnh: Bloomberg)

Tại Kaub, điểm nghẽn quan trọng trên sông Rhine đối với các chuyến hàng đến miền nam nước Đức và Thụy Sĩ, mực nước ngày 1/8 chỉ còn 25 cm, ngang mức thấp trong đợt hạn hán lịch sử năm 2018.

Theo dữ liệu của Chính phủ Đức, nếu giảm xuống 24 cm như dự báo, đó sẽ là mức thấp nhất kể từ khi bắt đầu ghi nhận số liệu vào năm 1880.

Tình hình diễn ra trong bối cảnh Tây Âu trải qua đợt nắng nóng thứ tư kể từ đầu mùa hè. Nhiệt độ cao kéo dài kết hợp lượng mưa thiếu hụt khiến dòng chảy trên sông Rhine - tuyến đường thủy nội địa nhộn nhịp nhất châu Âu - tiếp tục suy giảm.

Năm 2018, mực nước thấp từng buộc tập đoàn hóa chất BASF phải cắt giảm sản lượng tại tổ hợp Ludwigshafen do tàu hàng không thể tiếp cận cảng. Sau biến cố đó, doanh nghiệp đã đầu tư các phương án vận tải thay thế với chi phí cao hơn nhằm giảm phụ thuộc vào đường thủy.

“Chúng tôi tất nhiên quan ngại về mực nước thấp trên sông Rhine, nhưng tình hình hiện vẫn nằm trong tầm kiểm soát”, Giám đốc Tài chính BASF Dirk Elvermann cho biết.

Các tuyến đường thủy quan trọng ở châu Âu bị ảnh hưởng bởi thời tiết cực đoan. (Nguồn: Natural Earth)

Theo Saskia Meuchelböck, nhà nghiên cứu tại Viện Kinh tế Thế giới Kiel, mực nước thấp trên sông Rhine từng khiến sản lượng công nghiệp của Đức giảm tới 1,5% trong năm 2018. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp hiện đã điều chỉnh chuỗi cung ứng để thích ứng. Tỷ trọng vận tải đường thủy nội địa trong tổng khối lượng hàng hóa của Đức cũng giảm từ 4,7% năm 2017 xuống còn 4,1% vào năm 2024.

Các doanh nghiệp năng lượng cũng chủ động ứng phó. EnBW, đơn vị vận hành nhiều nhà máy nhiệt điện than sử dụng nhiên liệu vận chuyển qua sông Rhine, cho biết đã tăng cường dự trữ than trong thời gian các tổ máy tạm dừng hoạt động. Nhà máy Grosskraftwerk Mannheim cũng chuẩn bị các phương án giảm tải trọng tàu, sử dụng sà lan nhỏ hơn hoặc chuyển một phần hàng hóa sang đường sắt nếu mực nước tiếp tục hạ thấp.

Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định ngay cả khi doanh nghiệp tìm được tuyến vận tải thay thế, chi phí phát sinh vẫn sẽ làm suy giảm sức cạnh tranh của ngành công nghiệp châu Âu trước các đối thủ ở châu Á và Bắc Mỹ.

Không chỉ sông Rhine, sông Danube - con sông dài thứ hai châu Âu - cũng đang đối mặt tình trạng cạn nước nghiêm trọng. Một số đoạn tại Romania và Slovakia đã xuống mức thấp kỷ lục, gây gián đoạn hoạt động vận tải đường thủy và ảnh hưởng tới các nhà máy điện hạt nhân.

Mực nước lưu vực sông Danube bảy tháng đầu năm 2026. (Nguồn: ECMWF)

Hungary dự kiến lần đầu tiên trong 44 năm sẽ đóng cửa hoàn toàn nhà máy điện hạt nhân duy nhất của nước này để đảm bảo an toàn trong điều kiện nguồn nước làm mát suy giảm. Nhà máy hiện cung cấp khoảng 40% sản lượng điện quốc gia, buộc Budapest phải tăng nhập khẩu điện.

Romania cũng đặt ngành năng lượng trong tình trạng cảnh báo suốt tháng 8 khi sản lượng điện sụt giảm. Chính phủ nước này cho biết sẽ đề nghị Ukraine hỗ trợ cung cấp điện vào các giờ cao điểm và không loại trừ khả năng phải dừng thêm một lò phản ứng tại nhà máy điện hạt nhân Cernavoda nếu mực nước sông Danube tiếp tục giảm.

Tại Pháp, các đợt nắng nóng mùa hè cũng buộc nhiều nhà máy điện hạt nhân phải giảm công suất. Các nhà máy sử dụng nước từ những con sông như Rhone hay Garonne để làm mát lò phản ứng.

Khi nhiệt độ nước sông tăng quá cao, lượng nước xả sau làm mát có nguy cơ gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái, khiến các nhà máy phải hạn chế vận hành.

Theo Ủy ban châu Âu, tình trạng hạn hán tại khu vực Trung và Tây Âu đã xấu đi đáng kể trong những tuần gần đây. Ngoài lượng mưa thiếu hụt, mực nước các con sông còn giảm do lượng tuyết và băng tan từ dãy Alps - nguồn bổ sung nước quan trọng vào cuối mùa hè - ngày càng ít.

David Hannah, giáo sư thủy văn tại Đại học Birmingham, cho biết nhiệt độ cao khiến thực vật tiêu thụ nhiều nước hơn, trong khi đất khô nhanh chóng hấp thụ lượng mưa ít ỏi trước khi nước có thể chảy vào các lưu vực sông.

“Biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm quá trình này khi nhiệt độ nền tăng lên, khiến các giai đoạn nóng và khô trở nên hiệu quả hơn trong việc làm khô đất và làm suy giảm dòng chảy của sông”, ông Hannah nói.

Du khách đi bộ qua sông Rhine gần Bingen, Đức, ngày 29/7. (Ảnh: Getty Images)

Tại Italy, sông Po - con sông dài nhất nước này - cũng tiếp tục xuống dưới mức trung bình nhiều năm, làm dấy lên lo ngại về nguồn nước tưới tiêu và nguy cơ nước mặn xâm nhập khu vực đồng bằng cửa sông.

Các chuyên gia cho rằng những gì đang diễn ra không còn là hiện tượng bất thường đơn lẻ mà phản ánh xu hướng khí hậu mới của châu Âu.

Dominik Schumacher, giảng viên Khoa Khoa học Hệ thống Môi trường tại ETH Zurich, nhận định tình trạng nóng lên do con người gây ra đã khiến đợt hạn hán hiện nay nghiêm trọng hơn nhiều so với điều kiện tự nhiên.

Nếu nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng, những đợt hạn hán tương tự sẽ còn xảy ra với cường độ lớn hơn.

Triển vọng ngắn hạn cũng không mấy khả quan. Theo hãng khí tượng Vaisala, nhiệt độ trên phần lớn châu Âu trong những ngày đầu tháng 8 dự kiến vẫn cao hơn mức trung bình từ 2 đến 8 độ C.

Các mô hình dự báo dài hạn cho thấy áp cao tiếp tục chi phối thời tiết, đồng nghĩa lượng mưa đủ lớn để cải thiện tình trạng hạn hán có thể chưa xuất hiện cho đến cuối mùa thu.

“Nếu các hệ thống áp cao vẫn duy trì và đất tiếp tục khô hạn, ngay cả những trận mưa lớn cũng chỉ mang lại hiệu quả tạm thời”, giáo sư David Hannah nhận định.

(Nguồn: Bloomberg)

Hoa Vũ