Buồn vui nghề bán cá

Đi dọc các làng quê ven phá Tam Giang (TP. Huế) vào sáng sớm, dễ bắt gặp những người phụ nữ mang tôm cá đi bán. Trên đôi quang gánh hay phía sau những chiếc xe máy là những rổ, thùng đựng sản vật vừa được đưa lên từ đầm phá. Men theo những con đường làng, họ lần lượt từ quê lên phố mưu sinh bằng nghề bán cá. Những chuyến đi lặp lại mỗi ngày, trở thành một phần quen thuộc trong đời sống vùng ven phá.

Nằm sát đầm phá, nơi nguồn tôm cá vốn dồi dào, làng Chuồn có nhiều gia đình sống bằng nghề đánh bắt và buôn bán thủy sản. Người làng Chuồn có câu: "Đàn ông đi rào, đàn bà đi chợ". Nghĩa là, đàn ông ngày đêm ra đầm đánh bắt, còn phụ nữ đưa những mẻ tôm, cá lên các chợ để bán lấy tiền trang trải cuộc sống. Một mẻ lưới có tôm, cá mới là một phần công việc; bán được hàng, mang tiền về nhà mới khép lại một vòng mưu sinh.

Sống cùng đầm phá qua nhiều thế hệ, người dân dần thuộc từng con nước, hiểu đặc tính của từng loài thủy sản. Kinh nghiệm ấy được đúc kết trong câu “tôm chạng vạng, cá rạng đông”, cùng sự am hiểu về tập tính của từng loài và sự biến đổi nguồn lợi theo con nước. Từ đó, việc đánh bắt gắn liền với việc mua bán, rồi nghề buôn tôm, cá hình thành, nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nghề bán cá vì thế cũng bắt đầu từ những lần con gái theo mẹ đi gom hàng, đi chợ. Không có một mốc rõ ràng để gọi là vào nghề. Qua những buổi phụ giúp gia đình, công việc dần trở nên quen thuộc, rồi thành sinh kế. Cũng từ đó, “làng bán cá” không chỉ là một cách gọi vui. Tên gọi ấy gắn với môi trường sống và sinh kế của cư dân vùng phá, gợi lên những câu chuyện về con nước, sản vật và nếp sống của một vùng quê.

Trước đây, đa phần phụ nữ vùng phá lấy việc bán cá làm nghề chính để mưu sinh. Sau một đêm đánh bắt, những người đàn ông trở về với tôm, cá còn tươi nguyên. Phần việc tiếp theo thuộc về những người phụ nữ trong gia đình. Gần thì gánh, xa thì chất lên xe, cứ thế, những đặc sản vùng miệt phá theo chân họ rời quê lên phố.

Bà Nguyễn Thị Thau, 78 tuổi, ở tổ dân phố An Truyền, phường Mỹ Thượng, vẫn đều đặn bám nghề. Theo chân mẹ từ khi mới 17 - 18 tuổi, đến nay, công việc này đã gắn bó với bà khoảng 60 năm. Bà nhớ, hồi xưa đầm Chuồn tôm cá nhiều vô kể. Từ 4 - 5 giờ sáng, bà đã chèo ghe ra đầm gom hàng. Đường sá ngày xưa không thuận tiện như bây giờ, nắng thì chở hàng bằng xe đạp, xe xích lô; mùa mưa lụt thì đi ghe, đi đò đưa tôm, cá lên các chợ trên phố để bán.

Trong ký ức của bà, chuyện làm nghề gắn với cả những đổi thay của đường sá, phương tiện. Cùng một công việc gom tôm, cá rồi đưa lên phố, nhưng mỗi thời lại có cách vận chuyển khác nhau. Những chuyến ghe, chuyến đò mùa mưa lụt hay những lần chở hàng bằng xe đạp, xích lô gợi lại quãng đường từ đầm đến chợ từng nhọc nhằn thế nào. Giờ tuổi đã cao, không biết đi xe máy, mỗi sáng bà vẫn đạp xe ra bãi đê đầm Chuồn, chờ người dân đánh bắt vào bờ để thu mua tôm, cá. Khoảng 6 giờ 30, người con trai chở bà cùng số tôm, cá đã gom đến chợ. Bán xong, anh lại ghé đón mẹ về.

Gần một đời người, cách làm nghề đã đổi khác, nhưng bà Thau vẫn chưa muốn nghỉ. Bà bảo, làm trước hết để kiếm sống, nhưng làm lâu rồi thành quen. Nghỉ ở nhà lại buồn, đi chợ còn được gặp bạn hàng, khách quen, được chuyện trò, buôn bán. Với bà, buổi chợ không chỉ là nơi bán hàng mà còn là dịp gặp gỡ những người đã quen nhau qua năm tháng. Tuổi cao, việc đi lại cần con trai hỗ trợ, nhưng bà vẫn tự gom hàng, vẫn muốn tiếp tục công việc của mình. Có lẽ chính niềm vui giản dị ấy khiến bà, sau gần 60 năm, vẫn chưa muốn rời nghề.

Nếu bà Thau gắn bó với những buổi chợ quen thuộc, thì chị Huỳnh Thị Hòa, 37 tuổi, lại cho thấy một diện mạo khác của nghề buôn bán tôm, cá hôm nay. Sinh ra trong gia đình ngư dân, lớn lên phụ cha mẹ, rồi nghề bán tôm, cá trở thành kế sinh nhai lúc nào không hay. Vẫn nối nghề gia đình, nhưng thế hệ của chị Hòa đã có thêm những cách làm mới. Xe máy thay cho đôi quang gánh. Điện thoại thông minh giúp việc liên lạc, giới thiệu hàng thuận tiện hơn. Những mẻ tôm, cá tươi không chỉ được đưa ra chợ, mà còn đến với khách hàng qua mạng xã hội.

Sáng sớm, Hòa tranh thủ gom hàng, sử dụng máy sục khí để giữ tôm, cá tươi sống. Chị lập các kênh Facebook, TikTok, quay video những mẻ tôm, cá tươi ngon, giới thiệu nguồn hàng và bán trực tiếp cho khách. Vẫn là cá kình, tôm sú, cá đối, cá dìa từ đầm Chuồn, nhưng giờ khách có thể xem hàng qua màn hình điện thoại trước khi quyết định mua.

Chiếc điện thoại mở thêm một "gian hàng" mới cách tiếp cận khách hàng cho người bán cá. Hình ảnh quay ngay tại nơi thu mua giúp người xem biết rõ hơn nguồn hàng, thấy được tôm, cá còn sống. Với Hòa, giới thiệu sản vật cũng là giới thiệu nơi mình sinh sống, nơi gia đình đã gắn bó với nghề. Cách bán thay đổi, nhưng nguồn hàng vẫn từ đầm Chuồn, công việc vẫn bắt đầu bằng buổi gom cá sớm mai.

Hòa tâm sự: “Nghề này nó tanh tao vì cả ngày tiếp xúc với tôm, cá, nhưng mà vui. Vui vì mình được nhiều khách hàng ủng hộ, vui vì công việc buôn bán bây giờ không còn vất vả như trước. Tôm, cá ở đầm Chuồn thì đã quen tiếng từ lâu, thế nhưng khi mình quay những video hay phát trực tiếp ngay tại tận nơi thu mua, khách hàng sẽ tin tưởng và mua hàng của mình nhiều hơn”.

Dù có thêm phương tiện và cách bán mới, người làm nghề vẫn phải lo giữ hàng tươi, tìm người mua và bán hết những mẻ tôm, cá đã gom. Công việc thuận tiện hơn ở khâu đi lại, liên lạc, nhưng nỗi lo đầu ra vẫn còn đó. Niềm vui được khách ủng hộ vì vậy cũng là niềm vui khi công sức của một buổi làm nghề được đền đáp.

Nghề bán cá có nhọc nhằn và những lúc buôn bán không thuận lợi, nhưng vẫn giữ chân người làm nghề bằng những niềm vui gần gũi. Cùng với nghề bán cá, những sản vật trứ danh của vùng đầm phá theo chân những người phụ nữ nơi đây đến với nhiều gia đình, thực khách. Từ những gánh hàng cá, chuyến xe hay một đoạn video trên mạng, họ không chỉ mưu sinh mà còn góp phần đưa sản vật quê mình ra khỏi làng và đi xa hơn.

Từ chiếc xe đạp của bà Thau đến những video bán hàng của chị Hòa, nghề bán cá ở làng Chuồn đang thay đổi cách làm nhưng vẫn giữ một mạch nghề quen thuộc. Mỗi sáng, những mẻ tôm cá từ đầm lại theo người phụ nữ đến chợ, đến với khách hàng. Giữa những đổi thay của đời sống, câu chuyện nối nghề vẫn được viết tiếp từ những chuyến đi trong mỗi sớm mai ấy.