Bước chuyển từ tri ân sang hành động hệ thống

Hướng tới dấu mốc 80 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ, chiến dịch đặt ra những mục tiêu cụ thể nhưng giàu ý nghĩa: Tìm kiếm và quy tập khoảng 7.000 hài cốt, giám định hàng chục nghìn mẫu ADN, xây dựng cơ sở dữ liệu gene thân nhân, đồng thời rà phá những vùng đất vẫn còn bom, mìn, vật liệu nổ chiến tranh để mở đường cho hành trình tìm lại người đã khuất. Lễ phát động được tổ chức tại Thành cổ Quảng Trị, một không gian lịch sử đầy ám ảnh và thiêng liêng, như một cách nhắc nhớ rằng đây không chỉ là một kế hoạch hành chính với mốc thời gian từ tháng 3-2026 đến tháng 7-2027, mà là một cam kết dài hơi, đó là huy động ký ức, khoa học và trách nhiệm để đưa những người đã h sinh trở về với gia đình, với lịch sử, và với chính sự yên ổn của hiện tại.

Chiến tranh đã lùi xa nửa thế kỷ, song vẫn còn đó hàng trăm nghìn gia đình chưa biết người thân mình nằm ở đâu, mang tên gì, hay thậm chí còn hay đã mất. Trong khoảng lặng kéo dài ấy, mỗi ngôi mộ vô danh không chỉ là một khoảng trống của lịch sử, mà còn là một khoảng trống trong lòng người. Trong bối cảnh đó, việc phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm” nhằm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không đơn thuần là một hoạt động tri ân thường niên. Nó đánh dấu một bước chuyển quan trọng, từ lòng biết ơn mang tính biểu tượng sang một nỗ lực mang tính hệ thống, có tổ chức, có mục tiêu và có công cụ khoa học cụ thể.

Hài cốt liệt sĩ tìm thấy tại Thành cổ Quảng Trị, tháng 10-2025. Ảnh: XUÂN DIỆN

Từ ký ức phân tán đến hành động có tổ chức

Trong nhiều năm qua, công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đã được tiến hành liên tục, bền bỉ. Những đội quy tập lặng lẽ đi qua rừng sâu, núi cao, bãi chiến trường xưa; những cựu chiến binh mang theo ký ức mờ dần theo thời gian; những người dân địa phương góp từng mẩu thông tin nhỏ. Tất cả tạo nên một mạng lưới ký ức phân tán, đầy cảm xúc nhưng thiếu sự đồng bộ. Giờ đây, “Chiến dịch 500 ngày đêm” lần này cho thấy một cách tiếp cận khác. Lần đầu tiên, hoạt động tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ được “chiến dịch hóa” ở quy mô quốc gia, với các chỉ tiêu cụ thể, thời gian rõ ràng và sự huy động đồng bộ từ nhiều lực lượng Quân đội, chính quyền địa phương, ngành khoa học và thân nhân liệt sĩ.

Sự khác biệt nằm ở chỗ đây không còn là những nỗ lực riêng lẻ, mà là một hệ thống vận hành có mục tiêu chung. Khi ký ức được đặt vào khuôn khổ của chính sách, nó không bị mất đi tính nhân văn-ngược lại, nó được tăng cường bằng hiệu quả và tính bền vững.

Một trong những điểm nổi bật của chiến dịch là việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ ADN trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Nếu như trước đây việc nhận diện phần lớn dựa vào kỷ vật, địa điểm, hay lời kể, thì nay khoa học đã mở ra một con đường khác chính xác hơn, khách quan hơn. Một mẫu ADN, về mặt khoa học chỉ là chuỗi dữ liệu di truyền, nhưng khi đặt trong bối cảnh này, nó trở thành một “cây cầu” nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đã khuất và người đang sống. Mỗi kết quả giám định thành công không chỉ là một thành tựu kỹ thuật, mà là khoảnh khắc một cái tên được gọi lại, một gia đình được khép lại nỗi chờ đợi.

Có thể hình dung, trong hàng chục nghìn mẫu xét nghiệm được thực hiện, mỗi mẫu là một câu chuyện chưa kể. Và khi các dữ liệu ấy được kết nối thành một cơ sở dữ liệu quốc gia, chúng không chỉ phục vụ cho hiện tại, mà còn là tài sản lâu dài của ký ức dân tộc.

Ở một làng nhỏ miền Trung, có một người mẹ đã gần trăm tuổi. Bà có một người con trai hy sinh khi mới mười tám tuổi. Suốt mấy chục năm bà giữ một tấm ảnh của người con rứt ruột sinh ra duy nhất còn lại. Bà không biết con mình nằm ở đâu, chỉ biết rằng mỗi năm đến ngày giỗ, bà lại thắp hương trước bàn thờ trời ngoài sân...

Câu chuyện ấy không phải là cá biệt mà lặp lại ở nhiều vùng quê dưới nhiều hình thức khác nhau. Có người cha chưa từng gặp mặt con trai mình sau ngày nhập ngũ. Có người vợ chờ đợi đến khi mái tóc bạc trắng. Có những đứa trẻ lớn lên chỉ qua lời kể về một người cha chưa bao giờ trở về.

Chiến dịch 500 ngày đêm, trong ý nghĩa sâu xa nhất, là nỗ lực để những câu chuyện như vậy không còn kéo dài vô hạn.

Khi một hài cốt được tìm thấy và xác định danh tính, điều thay đổi không chỉ là một dòng chữ trên bia mộ. Đó là sự thay đổi trong đời sống tinh thần của cả một gia đình. Nỗi chờ đợi được khép lại. Sự mơ hồ được thay bằng sự xác nhận. Và từ đó, ký ức không còn là một vết thương mở, mà trở thành một phần có thể chấp nhận của quá khứ.

Từ biểu tượng đến trách nhiệm

Tri ân liệt sĩ từ lâu đã là một phần trong đời sống văn hóa - chính trị của đất nước. Những ngày lễ, những nghĩa trang, những bài ca… tất cả đều góp phần gìn giữ ký ức về những người đã hy sinh.

Nhưng tri ân, nếu chỉ dừng lại ở biểu tượng, sẽ khó có thể giải quyết những vấn đề cụ thể còn tồn tại. Hàng trăm nghìn hài cốt chưa được tìm thấy, hàng chục nghìn ngôi mộ chưa xác định được danh tính, đó là những con số đầy đau đáu không thể chỉ được “xoa dịu” chỉ bằng cảm xúc.

Chiến dịch lần này cho thấy một bước chuyển quan trọng từ biểu tượng sang trách nhiệm. Nhà nước không chỉ ghi nhận công lao, mà còn chủ động tổ chức các nguồn lực mạnh mẽ để giải quyết những phần còn dang dở của lịch sử.

Đây là một cách tiếp cận mang tính hiện đại ký ức không chỉ được gìn giữ, mà còn được “xử lý” bằng các công cụ quản trị, dữ liệu và khoa học. Và chính điều đó làm cho tri ân trở nên cụ thể, thiết thực hơn.

Ở một góc nhìn khác, chiến dịch 500 ngày đêm cũng là một phép thử đối với năng lực điều hành của hệ thống. Việc tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ không đơn giản là một nhiệm vụ kỹ thuật. Nó đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều lĩnh vực: Quân sự, khoa học, hành chính và cộng đồng. Mỗi khâu đều có những khó khăn riêng từ việc rà phá bom mìn, xác định vị trí chôn cất, đến thu thập mẫu ADN và đối chiếu dữ liệu.

Để tất cả những yếu tố đó vận hành trơn tru trong một khoảng thời gian xác định, cần một cơ chế tổ chức chặt chẽ, một sự phân công rõ ràng và một tinh thần trách nhiệm cao. Nhưng nếu thành công, đây sẽ không chỉ là một chiến dịch hiệu quả, mà còn là một mô hình cho thấy cách một quốc gia có thể huy động nguồn lực để giải quyết những vấn đề lịch sử phức tạp.

Những người đã hy sinh trong chiến tranh không còn khả năng tự kể câu chuyện của mình. Họ phụ thuộc hoàn toàn vào ký ức của người khác, vào trách nhiệm của cộng đồng. Việc tìm kiếm và trả lại danh tính cho họ, vì thế, không chỉ là nghĩa vụ lịch sử, mà còn là thước đo của một xã hội có trách nhiệm. Xã hội Việt Nam không chọn cách “để quá khứ ngủ yên”, mà chủ động quay lại để giải quyết những phần còn dang dở. Đó là một lựa chọn không dễ dàng, bởi nó đòi hỏi nguồn lực, thời gian và sự kiên trì. Nhưng chính lựa chọn đó làm nên giá trị.

Có thể sẽ không thể tìm được tất cả. Có thể vẫn còn những cái tên chưa thể gọi lại. Nhưng mỗi bước tiến, mỗi trường hợp được xác định, đều là một phần của hành trình dài hơn đưa quá khứ trở về đúng vị trí của nó. Và trong ý nghĩa sâu xa nhất, chiến dịch này không chỉ là việc tìm kiếm những người đã khuất, mà còn là cách một chúng ta tìm lại chính mình trong ký ức, trong trách nhiệm, và trong cách chúng ta lựa chọn đối diện với lịch sử.