Bước chuyển từ Tiểu học lên THCS: Bài toán cân bằng giữa năng lực trẻ, điều kiện gia đình và định hướng giáo dục dài hạn

Mới đây, Trường Tiểu học Trung Yên đã tổ chức Hội nghị cha mẹ học sinh lớp 5 cuối học kỳ I (Năm học 2025-2026). Tại Hội nghị, tọa đàm “Từ Tiểu học đến THCS- Một bước chuyển, nhiều yêu thương” đã thu hút sự chú ý của không ít các bậc cha mẹ đang có con trong độ tuổi đặc biệt khi sắp phải chia tay với bậc Tiểu học, để bước sang một hành trình mới.

Với sự tham gia của các diễn giả là những Nhà giáo ưu tú, Hiệu trưởng của một số trường THCS, Tiểu học có tiếng trên địa bàn, các bậc phụ huynh đã phần nào được “giải tỏa” những băn khoăn, lo lắng khi chọn trường cho con, cũng như hiểu rõ hơn cách đồng hành cùng con trong giai đoạn chuyển cấp - giai đoạn không chỉ là chuyển trường, chuyển lớp mà hơn hết là sự thay đổi trong cách học, cách sống và cả cách trưởng thành.

Cần cân bằng giữa năng lực trẻ - điều kiện gia đình - định hướng giáo dục

Chia sẻ tại Tọa đàm, Nhà giáo ưu tú Đỗ Thị Mai – Hiệu trưởng trường tiểu học Trung Yên, đã đưa ra những lời khuyên rất thiết thực cho phụ huynh dưới góc độ là một giáo viên Tiểu học – người trực tiếp dìu dắt các em ở chặng cuối của bậc cấp 1.

Theo cô Mai, để có thể vượt qua được giai đoạn "khủng hoảng chuyển cấp", sự chuẩn bị về thái độ và phương pháp quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ học trước kiến thức. Đó là kỹ năng tự học, tự giác và kỹ năng thích ứng. "THCS là môi trường mở hơn, trẻ sẽ gặp nhiều bạn bè từ các trường tiểu học khác nhau đổ về. Các em cần thích nghi với sự đa dạng: Hiểu rằng mỗi thầy cô sẽ có một quy định riêng, một cách chấm điểm riêng và một tính cách riêng để không bị sốc khi không còn được "cưng chiều" như ở Tiểu học", cô Mai chia sẻ.

Nhà giáo ưu tú Đỗ Thị Mai cho rằng, việc chọn trường lớp 6 không có khái niệm "trường tốt nhất", chỉ có khái niệm "trường phù hợp nhất". Đây là quyết định cần sự cân bằng giữa năng lực của con, điều kiện kinh tế gia đình và định hướng giáo dục dài hạn.

Cô Mai phân tích, phụ huynh cần xác định rõ mục tiêu dài hạn. Hệ thống trường công lập sẽ phù hợp với gia đình muốn con bám sát chương trình của Bộ Giáo dục, rèn luyện tính kỷ luật và tiết kiệm chi phí. Trong khi đó, hệ thống trường tư thục/Song ngữ phù hợp với định hướng con sẽ hội nhập quốc tế, chú trọng tiếng Anh và kỹ năng mềm, giảm bớt áp lực bài vở lý thuyết. Còn Hệ thống trường Chất lượng cao là một mô hình giáo dục đặc thù, nằm giữa phân khúc trường công lập đại trà và trường quốc tế/tư thục hạng sang. Đây là lựa chọn "vàng" cho những gia đình muốn con hưởng môi trường hiện đại nhưng vẫn bám sát chương trình chuẩn của Bộ Giáo dục.

Một yếu tố khác mà các bậc phụ huynh cũng cần cân nhắc khi lựa chọn trường THCS cho con là khoảng cách địa lý và thời gian di chuyển. Theo cô Mai, ở độ tuổi lớp 6, sức khỏe và giấc ngủ rất quan trọng, phụ huynh nên ưu tiên các trường có thời gian di chuyển dưới 30 phút. Việc phải dậy quá sớm hoặc tắc đường hàng giờ sẽ làm trẻ kiệt sức, mất hứng thú học tập. Bên cạnh đó, việc con tự đến trường hay bố mẹ đưa đón cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt của cả gia đình.

"Nếu phụ huynh cho con học trường Công lập thì lời khuyên chân thành nhất của tôi là hãy vào trường đúng tuyến", cô Mai bày tỏ.

Con chuyển cấp, cha mẹ "chuyển mình"

Một thực trạng có thể dễ dàng nhìn thấy ở nhiều gia đình hiện nay, đó là phụ huynh lo sợ con ‘thua kém bạn bè’ nếu không vào được trường top. Đây là một vấn đề rất tâm lý và thực tế. Cô Đỗ Thị Mai cho rằng, nỗi sợ "con thua kém" thường bắt nguồn từ tình yêu thương, nhưng nếu không kiểm soát tốt, nó lại trở thành rào cản lớn nhất đối với sự phát triển của trẻ.

Do đó, cha mẹ trước hết phải nhận diện "Cái giá" của việc chạy đua quá sức đó là sức khỏe tâm thần; đánh đổi tuổi thơ. Những năm đầu cấp 2 là giai đoạn trẻ hình thành cá tính. Nếu chỉ biết có sách vở, con sẽ thiếu hụt kỹ năng sống, giao tiếp và sự sáng tạo. Và rất có thể, áp lực trường top còn khiến cho rạn nứt tình cảm khi biến bàn ăn gia đình thành "chiến trường", nơi chỉ có điểm số và sự trách móc, làm mất đi sự kết nối giữa cha mẹ và con cái

Cha mẹ cần biết chấp nhận năng lực thực tế của con bởi mỗi đứa trẻ là một hạt giống khác nhau, có hạt nảy mầm sớm, có hạt nảy mầm muộn. Lớp 6 chỉ là một cánh cửa, nếu không vào được trường CLC, con vẫn còn cơ hội ở lớp 10, ở bậc Đại học. Giáo dục là một đường chạy marathon, không phải là chạy nước rút 100m. Kể cả khi chọn một ngôi trường bình thường, nếu con được hỗ trợ tốt về tâm lý từ gia đình, con vẫn có thể tỏa sáng.

"Gia đình là môi trường giáo dục quan trọng nhất, trường học có thể thay đổi, thầy cô có thể thay đổi, nhưng cha mẹ là người đồng hành suốt đời", cô Mai chia sẻ.

Ngoài ra, khi các con chia tay với bậc Tiểu học, để bước sang một hành trình mới mang tên Trung học cơ sở, không chỉ có trẻ nhỏ cần chuẩn bị tâm lý mà các bậc cha mẹ cũng cần có những “chuyển mình” về mặt nhận thức và phương pháp dạy dỗ.

"Giai đoạn lớp 6 là giai đoạn chuyển giao từ trạng thái "Bố mẹ là người lái tàu" sang "Bố mẹ là người chỉ đường. Tức là chuyển từ "Làm hộ" sang "Hỗ trợ”. Cha mẹ cần thiết lập "Vùng an toàn" nhưng không "Siết chặt". Con cần tự lập nhưng vẫn phải nằm trong tầm quan sát của cha mẹ thông qua việc thống nhất các quy định với con", cô Mai phân tích.

Cũng theo cô Đỗ Thị Mai, với các con ở độ tuổi này, thay vì đưa ra mệnh lệnh, thì việc dùng câu hỏi gợi mở sẽ tốt hơn khi hỗ trợ kích hoạt tư duy giải quyết vấn đề của trẻ, để trẻ tự nhìn nhận, đánh giá những việc đã xảy ra, định hướng cho trẻ phương thức xử lý phù hợp thay vì cha mẹ đứng ra giải quyết giúp như bậc Tiểu học. Khi đã có được sự tin tưởng của con, cha mẹ sẽ trở thành "vùng an toàn" giúp con thoải mái chia sẻ, từ đó dần dần giúp con định hình nên tính cách, thói quen và xây dựng sự tự lập.

"Tự lập là một kỹ năng phải học, và đã học thì phải có lúc vấp váp. Nếu bố mẹ luôn che chắn quá kỹ, con sẽ không bao giờ lớn được", cô Đỗ Thị Mai chia sẻ.

NGƯT. TS Lê Kim Anh- Hiệu trưởng trường THCS Trần Duy Hưng

Như chúng ta đã biết, giai đoạn chuyển từ Tiểu học sang Trung học cơ sở là một trong những bước ngoặt lớn trong đời học sinh – không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới. Theo nghiên cứu quốc tế, việc chuyển cấp này đi kèm với những thay đổi đáng kể về môi trường học tập, cách học, mối quan hệ bạn bè, sự kỳ vọng và trách nhiệm cá nhân của học sinh; nếu không được chuẩn bị tốt, có thể gây ra căng thẳng, lo lắng hoặc ảnh hưởng đến sự gắn kết và cảm nhận về trường học của các con.

Chính vì vậy, nhiều cha mẹ, giống như tôi và các anh chị ở đây đang mang trong mình những băn khoăn rất thực tế, như:

– Con mình có sẵn sàng cho chương trình học mới, bài tập và nhịp độ học cao hơn?

– Con sẽ thích nghi như thế nào với môi trường có nhiều thầy cô và bạn bè mới?

– Và điều mà nhiều gia đình quan tâm nhất: Làm sao để chọn được môi trường học tập phù hợp nhất cho từng con?

Vì những lý do đó, sáng nay chúng ta cùng nhau có mặt tại đây, trong buổi tọa đàm “Từ tiểu học đến THCS – Một bước chuyển, nhiều yêu thương”, để cùng trao đổi, lắng nghe tiếng nói từ nhà trường và những người làm giáo dục, chia sẻ những điều thiết thực nhất giúp quý phụ huynh và các con học sinh vững tâm bước sang một môi trường học tập mới.

Trần Quý