Biến động toàn cầu đặt ngành phân bón trước phép thử lớn

Thách thức mang tính cấu trúc đối với ngành phân bón

Toàn cảnh Hội thảo .

Tại Hội thảo “Định hướng phát triển ngành phân bón quốc gia trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu” diễn ra ngày 16/6, tại Hà Nội, các chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý đều chung nhận định rằng ngành phân bón Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều biến động sâu sắc từ môi trường quốc tế.

TS. Phùng Hà - Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam phát biểu khai mạc Hội thảo.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Phùng Hà - Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam - nhấn mạnh: “Để duy trì năng suất và chất lượng sản xuất nông nghiệp, phân bón luôn là một trong những vật tư đầu vào thiết yếu. Vì vậy, bất kỳ biến động nào của thị trường phân bón thế giới cũng đều tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thu nhập của người nông dân”.

Theo TS. Nguyễn Trí Ngọc - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam, ngành phân bón hiện đang đối mặt với bốn thách thức lớn gồm giá nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh; rủi ro chuỗi cung ứng và logistics; áp lực cạnh tranh từ sản phẩm nhập khẩu; cùng yêu cầu chuyển đổi xanh và giảm phát thải.

TS. Nguyễn Trí Ngọc - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam - nhấn mạnh: “Đây không còn là khó khăn ngắn hạn mà là thách thức mang tính cấu trúc”.

Ngoài những sức ép từ bên ngoài, ngành phân bón còn phải giải quyết các vấn đề nội tại. Theo TS.Nguyễn Trí Ngọc, tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng vẫn đang gây thiệt hại cho nông dân cũng như các doanh nghiệp sản xuất chân chính. Vì vậy, xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh là điều kiện tiên quyết để hàng hóa chất lượng phát huy giá trị và hạn chế sự tồn tại của hàng giả, hàng kém chất lượng.

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thị Hiền - Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC) - cho biết ngành phân bón Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiều nguyên liệu và chủng loại phân bón chiến lược như lưu huỳnh, SA, MAP, SOP; trong đó các sản phẩm như kali, SA, DAP phụ thuộc lớn vào nhập khẩu trong thời gian dài.

Theo thống kê, lượng phân bón nhập khẩu của Việt Nam duy trì ở mức khoảng 3,3-5,2 triệu tấn/năm trong giai đoạn 2020-2024 và tiếp tục ở mức cao trong năm 2025.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và những biến động khó lường của thị trường đang làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón.

Chuyển đổi xanh trở thành yêu cầu sống còn

Ông Nguyễn Hữu Tú - Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) - cho biết: Vinachem đã và đang tập trung vào các dự án dẫn dắt chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Với cương vị là Tập đoàn Nhà nước đang cung ứng nguồn phân bón lớn nhất thị trường, ông Nguyễn Hữu Tú - Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) - cho rằng ngành sản xuất phân bón đang đứng trước những bước ngoặt lớn khi các rào cản kỹ thuật và an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng.

“Ngành phân bón và lĩnh vực hóa chất nói chung đang đứng trước những bước ngoặt lớn, buộc phải cấp bách chuyển đổi sang quy trình sản xuất xanh”, ông Nguyễn Hữu Tú khẳng định.

Theo lãnh đạo Vinachem, sự bất ổn địa chính trị tại nhiều khu vực đang làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến giá nguyên liệu đầu vào biến động mạnh, gây khó khăn trong việc kiểm soát giá thành sản xuất và duy trì kế hoạch kinh doanh.

Đáng chú ý, các nguồn nguyên liệu chiến lược như quặng Apatit loại 1 và loại 3 đang dần cạn kiệt, buộc doanh nghiệp phải chuyển sang khai thác và tuyển quặng với công nghệ phức tạp hơn, chi phí cao hơn. Trong khi đó, than và khí - chiếm tới 60-70% giá thành sản xuất phân bón - ngày càng khó khai thác, tiếp tục làm gia tăng áp lực chi phí.

Trước thực tế này, Vinachem xác định lấy đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh làm trụ cột phát triển. Tập đoàn tập trung đầu tư chiều sâu, cải tiến công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu, nghiên cứu sản xuất các dòng phân bón hiệu suất cao, thân thiện môi trường, phục vụ nông nghiệp xanh và nông nghiệp thông minh.

“Vinachem cũng tập trung vào các dự án dẫn dắt chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Đây là các dự án tập trung vào chuyển đổi công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất theo hướng hiện đại, tự động hóa, tối ưu hóa nhằm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tận dụng hiệu quả nguồn nhiệt thừa; đồng thời triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn và hoạt động tái chế chất thải, trong đó ưu tiên các dự án tái chế chất thải rắn, tái sử dụng nhiệt thừa và khí thải, phát triển sản phẩm hóa chất xanh và vật liệu tái chế”, ông Nguyễn Hữu Tú chia sẻ.

Xu hướng chuyển đổi xanh cũng đang định hình lại cơ cấu sản phẩm của toàn ngành. Thống kê cho thấy Việt Nam hiện sử dụng trung bình khoảng 10,27 triệu tấn phân bón thương phẩm mỗi năm. Mặc dù phân bón vô cơ vẫn chiếm tỷ trọng lớn, song tỷ lệ phân bón hữu cơ và sinh học đã tăng từ khoảng 12% lên 16%.

Nhiều chuyên gia nhận định tương lai ngành phân bón sẽ gắn với các dòng sản phẩm hiệu quả cao, phân bón hữu cơ, phân bón sinh học, phân bón thông minh và các giải pháp dinh dưỡng chính xác nhằm giảm tác động môi trường và đáp ứng yêu cầu canh tác hiện đại.

Tự chủ - xanh - thông minh - hội nhập

Bên cạnh thách thức, các đại biểu cũng nhìn nhận nhiều cơ hội đang mở ra cho ngành phân bón Việt Nam. Theo dự báo của FAO và OECD, nhu cầu lương thực toàn cầu đến năm 2050 có thể tăng khoảng 50% so với hiện nay. Điều này sẽ duy trì nhu cầu ổn định đối với các yếu tố đầu vào nông nghiệp, trong đó phân bón tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nâng cao năng suất cây trồng.

Bà Nguyễn Thị Hiền Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC) phát biểu tại Hội thảo.

Bà Nguyễn Thị Hiền - Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC) - cho biết kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đã tăng từ khoảng 4-5 tỷ USD đầu những năm 2000 lên hơn 62 tỷ USD năm 2024. Sự phát triển mạnh mẽ của nông nghiệp xuất khẩu đang tạo nền tảng nhu cầu dài hạn cho ngành phân bón, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang các giải pháp dinh dưỡng chuyên biệt, hiệu quả cao và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Theo bà Nguyễn Thị Hiền, trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu, mục tiêu phát triển của ngành phân bón Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm nguồn cung cho sản xuất nông nghiệp mà cần phát triển đồng thời trên năm trụ cột chiến lược gồm: “Tự chủ hơn về nguồn cung, nguyên liệu và năng lực chống chịu; xanh hơn về công nghệ, sản phẩm và môi trường; thông minh hơn về dữ liệu, dự báo và quản trị; liên kết hơn với hệ sinh thái nông nghiệp và người nông dân; hội nhập hơn với chuỗi giá trị và các tiêu chuẩn quốc tế”.

Bà nhấn mạnh, việc hoàn thiện cơ chế chính sách và xây dựng các chương trình hành động phù hợp sẽ đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển của ngành phân bón Việt Nam đến năm 2035.

Từ góc độ Hiệp hội Phân bón Việt Nam, TS. Phùng Hà cho rằng những biến động địa chính trị thời gian qua đã cho thấy phân bón là ngành có tính nhạy cảm cao, liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực và xa hơn là an ninh quốc gia.

“Do đó, chúng ta rất cần có chiến lược phát triển quốc gia cho ngành phân bón, với những yêu cầu cấp thiết về đổi mới tư duy, hoàn thiện chính sách và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, để phân bón thực sự trở thành động lực cho nông nghiệp phát triển bền vững”, TS. Phùng Hà nhấn mạnh.

Các chuyên gia cũng thống nhất rằng, cùng với chiến lược phát triển dài hạn, ngành phân bón cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chính sách, đẩy mạnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường đối thoại giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và nông dân. Đây sẽ là nền tảng để ngành phân bón nâng cao sức chống chịu trước các biến động toàn cầu, tận dụng cơ hội phát triển và tiếp tục đóng góp quan trọng vào bảo đảm an ninh lương thực, an ninh nông nghiệp quốc gia.

Các đại biểu tham quan gian hàng trưng bày sản phẩm phân bón bên lề Hội thảo.

Nguyễn Duyên