Bệnh do virus Nipah: Chuyên gia khuyến cáo người dân nên bình tĩnh, hiểu biết để phòng bệnh hiệu quả

Mặc dù cho đến thời điểm hiện tại, Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh, nhưng thông tin về dịch bệnh đã được cộng đồng hết sức quan tâm và lo lắng. Các biện pháp chủ động kiểm soát dịch bệnh như sàng lọc nguy cơ, kiểm soát y tế biên giới, cửa khẩu… cùng các khuyến cáo phòng bệnh đã được Bộ Y tế và các cơ quan liên quan triển khai.

Bài viết sau đây hy vọng sẽ cung cấp thêm thông tin để cộng đồng nêu cao cảnh giác, nhưng cũng cần bình tĩnh, đặc biệt là có giải pháp phòng bệnh chuẩn chỉ để bảo vệ sức khỏe và sẵn sàng ứng phó hiệu quả với dịch bệnh.

Virus Nipah có gì đặc biệt?

Bệnh do virus Nipah được mô tả lần đầu tiên vào năm 1998, virus gây bệnh được phân lập vào năm 1999 và được đặt theo tên của một ngôi làng ở Malaysia (làng Sungai Nipah, bang Negeri Sembilan, phía nam Kuala Lumpur). Nhóm bệnh nhân đầu tiên được cho là có liên quan đến những người làm nghề chăn nuôi lợn ở vùng này. Mặc dù đã được phát hiện hơn 25 năm, nhưng đến nay bệnh do virus Nipah vẫn được gọi là bệnh truyền nhiễm mới nổi (emerging infectious disease).

Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, có cấu trúc RNA sợi đơn, chiều âm (-ssRNA) và có vỏ bọc lipid. Cùng họ này còn có các virus là tác nhân "quen thuộc" như sởi, quai bị, á cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV), hay Metapneumovirus (HMPV). Sở dĩ virus Nipah được cộng đồng và các nhà chuyên môn quan tâm và quan ngại vì nó gây tình trạng nhiễm trùng cấp tính ở phổi, ở thần kinh trung ương và toàn thân, với tỷ lệ tử vong rất cao (40–75%).

Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, có cấu trúc RNA sợi đơn, chiều âm (-ssRNA) và có vỏ bọc lipid.

Tuy nhiên, do có cấu trúc RNA sợi âm, virus phải mang sẵn enzyme RNA-dependent RNA polymerase để sao chép thành sợi dương trước khi tổng hợp protein, khiến tốc độ nhân lên chậm hơn so với virus RNA sợi dương. Vỏ bọc lipid giúp virus dễ dàng hòa màng tế bào thông qua protein G và protein F để xâm nhập tế bào vật chủ, nhưng cũng khiến virus dễ bị bất hoạt bởi các chất khử khuẩn thông thường.

Các thụ thể tế bào mà virus Nipah ưa thích gắn kết có ở biểu mô đường hô hấp, hệ thần kinh trung ương và biểu mô mạch máu. Do đó, bệnh thường xảy ra ở hệ hô hấp và hệ thần kinh trung ương, nhưng cũng có thể gây nhiễm trùng toàn thân.

Mặc dù là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, nhưng từ khi được phát hiện, bệnh do virus Nipah chỉ xuất hiện rải rác ở phạm vi nhỏ tại một số quốc gia Nam Á và Đông Nam Á, chưa từng ghi nhận các ổ dịch lớn.

Người lành có thể mắc bệnh như thế nào?

Các loài dơi ăn quả được cho là nguồn nhiễm virus Nipah trong tự nhiên. Lợn đóng vai trò là vật chủ trung gian quan trọng, và người mắc bệnh chính là nguồn lây nhiễm quan trọng.

Người lành mắc bệnh chủ yếu do lây từ người bệnh hoặc động vật có mầm bệnh. Virus Nipah có trong dịch tiết hô hấp của người bệnh và động vật nhiễm hoặc mang virus, phát tán qua giọt bắn và giọt khí dung. Ngoài ra, mầm bệnh còn có trong vật phẩm, thực phẩm bị nhiễm dịch tiết hoặc dịch bài tiết, chẳng hạn như các loại quả bị dơi mang mầm bệnh ăn dở.

Virus có thể lây trực tiếp từ dơi sang người hoặc thông qua động vật trung gian như lợn. Ngoài môi trường, virus có thể tồn tại từ vài giờ đến nhiều ngày tùy thuộc vào điều kiện nhiệt độ và độ ẩm.

Cộng đồng sống trong khu vực có dơi ăn quả, người chăn nuôi, người làm nghề giết mổ động vật, nhân viên y tế và người chăm sóc bệnh nhân là những đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh.

Khi nhiễm virus Nipah, người bệnh có những biểu hiện gì?

Thời gian ủ bệnh của virus Nipah thường từ 4–14 ngày, có tài liệu mô tả lên đến 45 ngày. Người nhiễm virus có thể xuất hiện các triệu chứng ban đầu giống cúm như sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng, nôn, chóng mặt.

Ở giai đoạn nặng, người bệnh có biểu hiện nhiễm trùng thần kinh trung ương cấp tính như rối loạn ý thức, co giật, hôn mê, kèm theo khó thở và suy hô hấp. Khi đã xuất hiện biến chứng, bệnh tiến triển rất nhanh và thường dẫn đến tử vong.

Người lành mắc bệnh chủ yếu do lây từ người bệnh hoặc động vật có mầm bệnh.

Dự phòng nhiễm virus Nipah như thế nào?

Hiện nay, bệnh do virus Nipah chưa có vaccine phòng bệnh. Các biện pháp dự phòng chủ động, thường xuyên và nâng cao cảnh giác là quan trọng nhất, đặc biệt trong giai đoạn Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh.

Người dân cần cập nhật thông tin về dịch bệnh từ các nguồn chính thống của Nhà nước và ngành y tế:

Hạn chế đi đến các khu vực đã ghi nhận ca bệnh.
Người trở về từ vùng có dịch cần thông báo cho cơ sở y tế gần nhất để được hướng dẫn theo dõi.
Khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh cần thông báo kịp thời để được tư vấn và hỗ trợ.

Tại khu vực có nguy cơ, người dân không tiếp xúc với dơi hoặc động vật ốm, chết

Không ăn hoặc uống nước ép từ trái cây có dấu hiệu bị động vật cắn, gặm.
Luôn rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi tiếp xúc, giết mổ động vật, đặc biệt là lợn và dơi.
Thực hiện "ăn chín, uống sôi".
Trái cây phải được rửa sạch và gọt vỏ trước khi ăn.

Người làm việc trong cơ sở y tế, cơ sở chăm sóc người bệnh cần cảnh giác với các trường hợp có yếu tố dịch tễ và triệu chứng nghi ngờ; tăng cường tuân thủ phòng ngừa chuẩn và các biện pháp dự phòng lây truyền qua giọt bắn, không khí; quản lý ca bệnh và ca phơi nhiễm; sử dụng phương tiện phòng hộ cá nhân đúng cách; thường xuyên vệ sinh bề mặt môi trường và đảm bảo thông khí tại buồng bệnh và nơi làm việc.

TS.BS. Lê Kiến Ngãi