Bền bỉ tình yêu quan họ

Vừa bán hàng vừa ca quan họ

Không chơi quan họ từ nhỏ, cặp liền chị Hiền (sinh năm 1969) - Ninh (sinh năm 1970) bén duyên quan họ khi đã bước qua tuổi ba mươi. Thế nên để có được giọng ca "tròn vành rõ chữ", đan quấn đồng điệu là cả một hành trình dài công phu luyện tập cùng một tình yêu bền bỉ với quan họ.

Cuộc so tài tại vòng Chung kết đối đáp 150 bài quan họ cổ giữa cặp liền chị Bùi Thị Hiền - Nguyễn Thị Ninh và cặp liền anh Nguyễn Đức Minh A - Nguyễn Đức Minh B.

Gần 20 năm chơi quan họ, chị Hiền, chị Ninh đã nhiều lần tham gia hội thi đối đáp quan họ đầu xuân và lần nào đi thi cũng đoạt giải cao. Thế nhưng không nói nhiều về thành tích, không khoe vốn liếng dày dặn mà cả hai đều tâm niệm - "chúng tôi còn phải học nhiều vì càng học càng nhận ra mình mới nắm giữ được một phần rất nhỏ của di sản" - liền chị Bùi Thị Hiền chia sẻ.

Với chị Hiền, chị Ninh, quan họ không chỉ là đam mê mà đã trở thành một phần của đời sống thường nhật. Khi hỏi bí quyết làm thế nào để thuộc hàng trăm bài quan họ, liền chị Nguyễn Thị Ninh thổ lộ: "Chúng tôi rèn luyện ròng rã trong nhiều năm liên tục và gần như lúc nào cũng nghĩ đến quan họ. Vậy mà đến khi hát chỉ một chút mất tập trung là có thể bị nhầm sang câu khác, hoặc lẫn giữa các cao trào trong cùng một bài… Để nhanh thuộc bài thì phải hiểu được ngữ nghĩa, hoàn cảnh và thuộc lời thơ, sau đó mới học đến làn điệu. Nhưng quan trọng nhất vẫn là sự kiên trì, bền bỉ tích lũy và ôn luyện thường xuyên...".

Quanh năm suốt tháng hai liền chị ôn luyện cùng nhau. Ngoài những buổi học với thầy và sinh hoạt tại Nhà chứa quan họ, các chị còn tranh thủ từng khoảng thời gian nhỏ trong ngày để luyện tập. Liền chị Bùi Thị Hiền tâm sự: "Chị em tôi cùng buôn bán nhỏ ở chợ Hòa Đình, những lúc vắng khách hai chị em lại cùng nhau hát, có khi đang hát dở câu, khách đến mua hàng phải chờ hát xong mới tiếp chuyện... Trưa hát, chiều hát, tối về lại tiếp tục, thậm chí có những đêm chợt tỉnh giấc cũng bật điện thoại để nhẩm lại câu vừa quên...".

Chính sự khổ luyện của hai liền chị đã tạo thành một thứ "phản xạ quan họ", giúp họ hiểu nhau đến mức khi hát chỉ cần nhìn khẩu hình là có thể đoán được tâm ý của nhau và khéo léo luồn hơi, nâng đỡ cho nhau một cách nhuần nhuyễn mà không bị chênh phô.

Tự tin khoe giọng

Tại vòng Chung kết đối đáp 150 bài trong khuôn khổ Hội thi Dân ca Quan họ Bắc Ninh tổ chức cuối tháng 3 vừa qua, khán giả chứng kiến cuộc so tài giàu cảm xúc giữa cặp liền chị Nguyễn Thị Ninh - Bùi Thị Hiền và cặp liền anh Nguyễn Đức Minh A - Nguyễn Đức Minh B (làng quan họ gốc Hữu Chấp, phường Kinh Bắc). Cả khán phòng hôm ấy im phắc, ai nấy gần như nín thở dõi theo từng lượt đối đáp. Những câu hát chay, hát mộc rung bật, ngân lên chuẩn mực "vang - rền - nền - nảy" đã cuốn khán giả đắm mình trong từng làn điệu.

Cũng chính từ "lò luyện" quan họ Hòa Đình mà hai liền chị Hiền - Ninh được rèn giũa, tôi luyện và tỏa sáng. Thành công của cặp liền chị Hiền - Ninh là kết quả từ nỗ lực cá nhân, đồng thời được bồi đắp từ môi trường diễn xướng - nơi quan họ đã thấm sâu vào từng nhịp sinh hoạt cộng đồng.

Liền chị Nguyễn Thị Ninh bộc bạch: "Bây giờ nhớ lại tôi vẫn cảm thấy hồi hộp. Lúc gắp thăm được bài "Tìm người", hai chị em đều có chút bất ngờ nhưng sau một ánh nhìn là chúng tôi hiểu ý nhau, nhanh chóng lấy lại bình tĩnh, nhẩm lại lời thơ và vào giọng chắc chắn. Bài đầu tiên, chị em tôi lựa chọn sự an toàn, chú trọng nắn hơi cho chuẩn kỹ thuật. Đến khi ca bài đối "Bóng hồng" đáp lại bài ra "Trống rồng" của cặp liền anh Hữu Chấp, chúng tôi đã tự tin đẩy cảm xúc và "khoe giọng" trong từng câu hát".

Đánh giá cao sự hòa quyện trong giọng hát của cặp liền chị Hiền - Ninh, Nghệ sĩ Ưu tú Lương Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh chia sẻ: Hát quan họ cổ rất khó, dễ hụt hơi, chênh giọng nhưng cặp liền chị đã giữ được sự ổn định, bắt giọng chuẩn, quyện giọng, xử lý tinh tế, cho thấy nội lực và sự khổ luyện bền bỉ. Chính điều đó lý giải vì sao quan họ càng nghe càng ngấm, càng nghe càng say.

Theo quy định, cặp đoạt giải Nhất nội dung đối đáp 150 bài sẽ không tiếp tục dự thi ở những mùa sau. Tuy vậy, hai liền chị Hiền - Ninh vẫn tiếp tục học hỏi, tích lũy thêm những làn điệu khó, nâng cao kỹ thuật để làm dày vốn liếng quan họ, đồng thời truyền dạy cho thế hệ kế cận.

Liền chị Nguyễn Thị Ninh tâm sự: "Nghề chơi quan họ thì học không biết thế nào là đủ. Trách nhiệm của người đoạt giải như chúng tôi không chỉ giữ vững phong độ mà còn phải không ngừng làm dày thêm vốn và tích cực truyền dạy cho lớp sau để quan họ mãi ngân vang, trường tồn".

"Lò luyện" quan họ Hòa Đình

Sau Hội thi Dân ca Quan họ, chúng tôi về Hòa Đình tìm gặp ông Trần Văn Quyến, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ, cũng là người thầy đứng sau thành công của nhiều thế hệ liền anh, liền chị. Nhắc đến hai "học trò" vừa giành giải Nhất, mắt ông ánh lên niềm tự hào.

Ông tâm sự: Đôi liền chị Hiền - Ninh có chất giọng đẹp, khỏe và tương đồng hiếm có. Trong quan họ khi hát đôi thường sẽ có một người "hát dẫn" và một người "hát luồn" nhưng với Hiền và Ninh, vai trò ấy gần như hòa vào nhau, không ai là người dẫn cố định mà luôn có sự linh hoạt, nâng đỡ lẫn nhau vì cả hai giọng đều dày dặn, chắc chắn.

Cặp liền chị Bùi Thị Hiền (bên trái) - Nguyễn Thị Ninh.

Từng có lúc còn dè dặt, thiên về lối hát an toàn nhưng qua quá trình rèn luyện và trải nghiệm diễn xướng, cặp liền chị đã dần tự tin hơn trong cách thể hiện, biết mở giọng và đưa cảm xúc vào câu hát một cách tự nhiên, truyền cảm. "Điều tôi hài lòng là lần nào đi thi, hai chị cũng hoàn thành trọn vẹn mục tiêu đề ra" - ông Quyến tấm tắc.

Hòa Đình là một trong 49 làng quan họ gốc với truyền thống sinh hoạt nền nếp, chuẩn mực. Trước đây, trong làng có nhiều bọn quan họ sinh hoạt tại nhà các ông trùm, bà trùm như Nguyễn Thanh Dê, Phạm Văn Xạ, Phạm Thị Khóa, Nguyễn Văn Cự… Những canh hát thâu đêm, những cuộc giao lưu kết bạn với quan họ Đọ Xá, Niềm Xá đã tạo môi trường học nghề tự nhiên, từng câu ca, lối hát được trao truyền, tiếp nối.

Mạch nguồn ấy tiếp tục được nuôi dưỡng bởi Câu lạc bộ Quan họ Hòa Đình. Thành lập từ năm 1995, đến nay Câu lạc bộ quy tụ hơn 80 thành viên nhiều thế hệ, từ thiếu nhi đến các bậc cao niên. Không riêng người địa phương mà nhiều người yêu quan họ từ Hải Phòng, Hà Nội cũng tìm đến tham gia Câu lạc bộ để học nghề chơi. Điều đáng quý là sinh hoạt quan họ ở đây được duy trì quanh năm, trừ những ngày mưa bão hoặc có sự cố đặc biệt, còn lại mỗi tối Nhà chứa quan họ Hòa Đình lại sáng đèn, vang ngân những làn điệu mộc mạc, thiết tha...

Từ năm 2007 đến nay, Câu lạc bộ Quan họ Hòa Đình ghi dấu ấn với 11 giải Nhất cùng hàng chục giải Nhì và giải Ba tại Hội thi Dân ca Quan họ Bắc Ninh tổ chức hằng năm. Bảng thành tích ấn tượng ấy phản ánh sự tâm huyết của các liền anh, liền chị và có vai trò "giữ lửa" của Chủ nhiệm Câu lạc bộ Trần Văn Quyến. Cũng chính từ "lò luyện" quan họ này mà hai liền chị Hiền - Ninh được rèn giũa, tôi luyện và tỏa sáng. Thành công của cặp liền chị Hiền - Ninh là kết quả từ nỗ lực, năng khiếu cá nhân, đồng thời được bồi đắp từ môi trường diễn xướng - nơi quan họ đã thấm sâu vào từng nhịp sinh hoạt cộng đồng.

Thanh Lâm