Bảo vệ tiếng mẹ đẻ nhìn từ kinh nghiệm các nước

Nhưng có vẻ chúng ta cần nhiều hơn thế để trước mắt có thể điều chỉnh hiện trạng “ngôn ngữ lai” tràn lan trên mạng xã hội và trong thực tiễn cuộc sống và về lâu dài để bảo vệ tiếng Việt.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều quốc gia đã nhận thức rõ nguy cơ tiếng mẹ đẻ bị xói mòn bởi ngôn ngữ nước ngoài, như tiếng Anh. Họ đã ban hành các luật cụ thể để bảo vệ sự trong sáng, vị thế và sự phát triển của ngôn ngữ dân tộc.

Kinh nghiệm bảo vệ ngôn ngữ mẹ đẻ tại một số quốc gia

Pháp được xem là một điển hình nghiêm ngặt nhất châu Âu trong việc bảo vệ tiếng mẹ đẻ. Năm 1994, Quốc hội Pháp thông qua Luật Toubon, mang tên Bộ trưởng Văn hóa Jacques Toubon. Luật này bắt buộc sử dụng tiếng Pháp trong hầu hết các lĩnh vực công cộng: tài liệu hành chính, quảng cáo, biển hiệu thương mại, hợp đồng lao động, phần mềm máy tính, sách hướng dẫn sử dụng, trường học được ngân sách nhà nước hỗ trợ và các chương trình phát thanh truyền hình.

Nếu đã có từ tiếng Pháp tương đương, không được dùng từ ngoại lai. Người vi phạm bị xử phạt hành chính, thậm chí là hình sự. Pháp còn có Học viện Pháp ngữ làm cơ quan tư vấn, chuẩn hóa từ ngữ và chống “Franglais” (tiếng Pháp lai tiếng Anh). Kết quả là tiếng Pháp vẫn giữ vị thế mạnh mẽ dù vẫn chịu áp lực từ tiếng Anh.

Iceland từ lâu đã có chính sách bảo vệ sự thuần khiết của tiếng Iceland. Nhà nước thành lập Ủy ban Ngôn ngữ Iceland để sáng tạo từ mới thay thế từ ngoại. Luật yêu cầu tất cả tài liệu hành chính, giáo dục, truyền thông phải dùng tiếng Iceland. Nhờ dân số nhỏ (khoảng 370.000 người) và ý thức cao, tiếng Iceland vẫn rất sống động, ít bị tiếng Anh lấn át dù Iceland hội nhập sâu với châu Âu.

Tại châu Á, Hàn Quốc kết hợp luật pháp với chiến lược phát triển ngôn ngữ. Hiến pháp và Luật Giáo dục Hàn Quốc quy định tiếng Hàn là ngôn ngữ quốc gia, bắt buộc dùng trong hành chính, giáo dục và truyền thông.

Chính phủ thành lập Viện Ngôn ngữ Quốc gia Hàn Quốc để nghiên cứu, chuẩn hóa và sáng tạo từ Hàn thay thế từ Hán - Hàn hoặc Anh. Nước này khuyến khích doanh nghiệp dùng tiếng Hàn trong quảng cáo nội địa, đồng thời dịch thuật ngữ khoa học - công nghệ sang tiếng mẹ đẻ. Kết quả là tiếng Hàn phát triển mạnh, hỗ trợ tốt cho công nghệ và văn hóa Hàn lan tỏa toàn cầu (K-pop, phim Hàn).

Bảo vệ tiếng Việt trên thực tế là câu chuyện cần có sự hiệp lực vai trò của các cơ quan quản lý Nnhà nước, các cơ quan truyền thông, nhà trường, doanh nghiệp và mỗi người Việt Nam. Chỉ khi tiếng Việt được tôn trọng và bảo vệ bằng pháp luật, chúng ta mới thực sự giữ gìn được hồn cốt dân tộc.

Israel đã hồi sinh và bảo vệ tiếng mẹ đẻ từ trạng thái gần như đã “chết”. Tiếng Hebrew (Do Thái) từng chỉ dùng trong Kinh thánh, gần như biến mất làm ngôn ngữ sống.

Khi thành lập nhà nước năm 1948, Israel tuyên bố Hebrew là ngôn ngữ chính thức, ban hành luật bắt buộc dùng Hebrew trong giáo dục, hành chính, tòa án và đời sống công cộng. Nhà nước thành lập Ủy ban Ngôn ngữ Hebrew để tạo từ mới (hàng ngàn từ mỗi năm). Kết hợp với giáo dục bắt buộc và di cư, Hebrew đã trở thành ngôn ngữ mẹ đẻ của hầu hết công dân Israel chỉ sau vài thập kỷ.

Năm 1977, tỉnh Quebec (Canada) ban hành Hiến chương Tiếng Pháp, khẳng định tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức duy nhất trong công việc, thương mại, giáo dục và dịch vụ công. Tất cả biển quảng cáo, nhãn sản phẩm, hợp đồng lao động phải chủ yếu bằng tiếng Pháp (tiếng Anh chỉ được dùng phụ).

Năm 2022, Quebec tiếp tục sửa luật, siết chặt hơn nữa việc sử dụng tiếng Anh trong doanh nghiệp và chính quyền. Nhờ đó, dù nằm trong quốc gia song ngữ Anh - Pháp, Quebec vẫn duy trì bản sắc Pháp ngữ mạnh mẽ, giảm nguy cơ đồng hóa văn hóa.

Một số nước khác cũng có kinh nghiệm đáng học hỏi, như Ba Lan, Đức đã đưa tiếng mẹ đẻ vào Hiến pháp hoặc luật cơ bản để khẳng định vị thế của tiếng mẹ đẻ. Nhiều nước châu Âu ký Hiến chương châu Âu về Ngôn ngữ Vùng và Thiểu số (1992), cam kết bảo vệ ngôn ngữ dân tộc. Mexico có Luật Quyền ngôn ngữ cho các dân tộc bản địa (2003), công nhận ngôn ngữ bản địa là ngôn ngữ quốc gia…

Hiện trạng “ngôn ngữ lai” trong giới trẻ

Tại Việt Nam, đặc biệt là ở các đại đô thị, tình trạng lạm dụng tiếng nước ngoài đang hiện diện ở mọi lĩnh vực, phổ biến đến mức đáng báo động.

Ngoài phố, trên các bảng hiệu cửa hàng, biển quảng cáo, chúng ta dễ dàng bắt gặp những cụm từ như “sale off”, “check-in”, “hot trend”, “cool”, “shop”, “fashion”… mà không kèm theo bản dịch tiếng Việt. Trong lĩnh vực truyền thông, báo chí, mạng xã hội, tiếng Anh lai Việt được dùng phổ biến.

Ví dụ, “Tôi đang feeling good”, “Event này awesome lắm”, “Hãy Like và share để ủng hộ”. Trong văn phòng làm việc, người ta cũng nói với nhau về chuyện chốt dealine cho một campaign, bị dí deadline, tuột mood… và còn ngại hơn khi thuật ngữ ngoại ngữ không cần thiết cũng được đưa vào trong văn bản hành chính, hợp đồng kinh tế...

Một bảng hiệu bán bánh mì, xôi trên đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa. Ảnh: H.T

Bên cạnh đó, sự trong sáng của tiếng Việt đang bị đe dọa do tình trạng dùng sai tiếng Việt, nhất là trong giới trẻ ngày càng phổ biến, như “hôm nayy”, “thật sựy”, “cảm ơn nhìu”, ngữ pháp rối loạn kiểu “đi ăn cơm chưa anh”, “mấy giờ rồi trời”…

Các chương trình truyền hình, phim ảnh, ca nhạc Việt nhiều khi sử dụng từ ngoại lai không dịch, khiến người xem, đặc biệt là trẻ em, dần quen với cách nói lai căng, xen lẫn tiếng Việt và tiếng nước ngoài.

Ngôn ngữ là công cụ tư duy, khi bị pha tạp quá mức sẽ làm suy giảm khả năng biểu đạt chính xác, chất lượng ngôn ngữ giảm sút, làm khó diễn đạt trôi chảy bằng tiếng mẹ đẻ. Nếu không có sự điều chỉnh kịp thời, chúng ta sẽ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc mình trong dòng chảy hội nhập.

Đề xuất cho Luật Tiếng Việt

Dự án Luật Tiếng Việt (hoặc Luật Ngôn ngữ) cho đến nay vẫn đang được các cấp có thẩm quyền xây dựng luận cứ và dự thảo. Việc ban hành luật không phải là chống lại sự hội nhập toàn cầu mà là một cách bảo vệ tiếng Việt và làm phong phú tiếng Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Chúng ta vẫn có thể dùng tiếng nước ngoài khi cần thiết (trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kinh doanh quốc tế, đối ngoại…) nhưng phải có nguyên tắc, như ưu tiên sử dụng tiếng Việt, dịch chính xác, giải thích rõ ràng khi dùng tiếng nước ngoài. Như vậy, tiếng Việt sẽ vừa giữ được sự trong sáng vừa phát triển mạnh mẽ.

Luật Tiếng Việt cần quy định rõ: bắt buộc sử dụng tiếng Việt trong mọi hoạt động công cộng, quảng cáo, biển hiệu, tài liệu hành chính, giáo dục; khuyến khích sáng tạo từ mới tiếng Việt thay thế từ ngoại lai; thành lập Hội đồng Quốc gia về tiếng Việt để nghiên cứu, chuẩn hóa và giám sát; xử phạt hành chính đối với cá nhân, tổ chức vi phạm; đẩy mạnh giáo dục ý thức sử dụng tiếng Việt đúng, đẹp từ nhà trường đến cộng đồng.

Bảo vệ tiếng Việt trên thực tế là câu chuyện cần có sự hiệp lực vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước, các cơ quan truyền thông, nhà trường, doanh nghiệp và mỗi người Việt Nam. Chỉ khi tiếng Việt được tôn trọng và bảo vệ bằng pháp luật, chúng ta mới thực sự giữ gìn được hồn cốt dân tộc.

Nguyễn Minh Hải