Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa:Bài 5 - Khi lịch sử bị đo bằng lượt xem

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Bài 4 - Giữ bản lĩnh giữa dòng thác số Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Bài 3 - Đừng để lệch chuẩn trở thành bình thường Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Bài 2 - Khi ký ức lịch sử bị đánh tráo Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Bài 1 - Từ gốc rễ văn hóa đến sức bền của niềm tin

Khi lượt xem trở thành áp lực thường trực, chi tiết gây tranh cãi nhiều khi lấn át bối cảnh, còn điều dễ lan truyền lại không phải lúc nào cũng là điều đúng. Bảo vệ sự thật lịch sử trong bối cảnh ấy không thể chỉ dừng ở việc phản bác những nội dung sai lệch. Quan trọng hơn là làm cho lịch sử được kể đúng, hấp dẫn và có khả năng đối thoại với công chúng bằng ngôn ngữ của thời đại số.

Sinh viên tham quan trưng bày chuyên đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người sáng lập báo chí cách mạng Việt Nam” tại Bảo tàng Hồ Chí Minh (Chi nhánh TP.HCM)

Lịch sử trong cơ chế của nền tảng số

Sự phát triển của công nghệ đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận tư liệu lịch sử. Một sự kiện trước đây chỉ hiện diện trong sách chuyên khảo hoặc kho lưu trữ nay có thể được giới thiệu bằng hình ảnh, bản đồ, dữ liệu, lời kể nhân chứng và nhiều hình thức tương tác. Đây là cơ hội để giáo dục lịch sử vượt ra khỏi cách truyền đạt một chiều, đồng thời tạo thêm không gian để báo chí, bảo tàng, nhà trường, giới nghiên cứu và các ngành công nghiệp văn hóa cùng tham gia gìn giữ ký ức dân tộc.

Tuy nhiên, nền tảng số không phân phối nội dung theo giá trị lịch sử hay mức độ tin cậy. Điều được ưu tiên thường là khả năng giữ sự chú ý và tạo tương tác. Vì thế, một tiêu đề gợi bí mật, xung đột hoặc “lật lại vấn đề” nhiều khi thu hút hơn một bài viết thận trọng, nhiều chứng cứ và đòi hỏi người đọc dành thời gian suy ngẫm. Không ít nội dung vì thế bị rút gọn quá mức, tách khỏi bối cảnh hoặc chỉ nhấn mạnh những chi tiết gây sốc.

Điều đáng lưu ý không nằm ở hình thức thể hiện. Một video vài phút vẫn có thể chuyển tải lịch sử chính xác nếu người thực hiện lựa chọn đúng lát cắt, chỉ rõ nguồn tư liệu và không biến một phần của sự thật thành toàn bộ sự thật. Vấn đề nằm ở cách xử lý tư liệu. Khi một chi tiết chưa được kiểm chứng được trình bày như kết luận, khi một lời kể cá nhân được dùng để phủ định cả hệ thống chứng cứ, khi một sự kiện bị tách khỏi điều kiện lịch sử, chính trị và xã hội của thời đại, công chúng rất dễ tiếp nhận một phiên bản lịch sử đơn giản nhưng sai lệch.

Điều đó đặc biệt đáng chú ý trên những nền tảng mà phần lớn người dùng tiếp nhận thông tin nhanh và ít có điều kiện kiểm tra nguồn. Một nhận định lặp lại qua nhiều tài khoản có thể tạo cảm giác như đã được kiểm chứng. Một nội dung pha trộn giữa dữ kiện có thật và suy diễn chủ quan lại càng khó nhận diện hơn thông tin hoàn toàn bịa đặt. Nó không buộc người xem phải tin ngay, nhưng có thể từng bước gieo vào họ một cách nhìn phiến diện về quá khứ.

Ở góc độ này, bảo vệ sự thật lịch sử là một nội dung quan trọng của nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên lĩnh vực văn hóa. Theo tinh thần Nghị quyết số 35- NQ/TW, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng, cần được tiến hành thường xuyên, chủ động. Trên lĩnh vực lịch sử, yêu cầu ấy trước hết đòi hỏi nhận diện đúng những phương thức bóp méo ngày càng tinh vi: Phủ nhận trực diện, cắt bỏ bối cảnh, đảo lộn quan hệ nhân quả, tuyệt đối hóa khuyết điểm hoặc lấy hiện tượng cá biệt để phủ định cả một tiến trình lịch sử.

Ranh giới giữa tiếp cận mới và bóp méo

Lịch sử không phải một không gian khép kín chỉ dành cho giới chuyên môn. Mỗi thế hệ đều có nhu cầu đặt những câu hỏi mới đối với quá khứ. Những tư liệu mới đã được xác minh có thể bổ sung, làm sáng rõ hơn nhận thức về một số sự kiện, nhân vật hoặc chi tiết lịch sử; phương pháp nghiên cứu mới có thể mở rộng cách nhìn; nghệ thuật có thể giúp nhân vật và sự kiện lịch sử trở nên gần gũi hơn với công chúng hôm nay. Những chuyển động ấy cần được khuyến khích, bởi cách kể lịch sử nếu chỉ lặp lại theo công thức sẽ khó tạo nên sự gắn bó thực chất.

Ranh giới cần được xác lập không phải giữa cách kể cũ và cách kể mới, mà giữa cách tiếp cận có căn cứ và sự tùy tiện. Nghiên cứu lịch sử phải dựa trên tư liệu, phương pháp và khả năng đối thoại học thuật. Trong phạm vi đặc trưng của từng loại hình, nghệ thuật có thể sử dụng hư cấu, nhưng sự hư cấu ấy không được làm sai lệch bản chất của sự kiện hoặc gán cho nhân vật có thật những hành vi trái ngược rõ ràng với chứng cứ. Nội dung lịch sử được phổ biến trên mạng có thể ngắn gọn, giàu cảm xúc, nhưng vẫn phải phân biệt đâu là dữ kiện và đâu là ý kiến của người kể.

Bởi vậy, cụm từ “góc nhìn khác” không tự thân bảo đảm giá trị của một nội dung. Một góc nhìn mới chỉ thật sự có ý nghĩa khi giúp mở rộng nhận thức bằng chứng cứ và lập luận. Nếu được xây dựng trên tư liệu không rõ nguồn gốc, cắt ghép hoặc suy diễn, đó không còn là khác biệt học thuật mà là sự tùy tiện trong tiếp cận lịch sử. Điều tương tự cũng đúng với khái niệm “giải thiêng”. Việc nhìn các nhân vật lịch sử như những con người với cả ưu điểm và hạn chế có thể giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn. Nhưng nếu những thông tin đời tư chưa được kiểm chứng được sử dụng để xóa mờ đóng góp, hoặc vài hạn chế bị phóng đại nhằm phủ nhận cả một sự nghiệp thì đó không còn là tiếp cận mới mà là sự tầm thường hóa lịch sử.

Vì vậy, cần tránh cả hai thái cực: Lý tưởng hóa lịch sử đến mức không nhìn nhận đầy đủ những bài học cần rút ra hoặc tuyệt đối hóa khuyết điểm để phủ nhận những giá trị đã được lịch sử và thực tiễn khẳng định. Lịch sử Việt Nam có những chiến công lớn lao, có những mất mát, hy sinh và cả những bài học sâu sắc. Nhìn nhận đầy đủ những điều ấy không làm giảm giá trị của lịch sử mà giúp công chúng hiểu đúng hơn về con đường dân tộc đã đi qua.

Yêu cầu đó càng trở nên quan trọng khi lịch sử ngày càng trở thành chất liệu của các ngành công nghiệp văn hóa. Phim ảnh, sân khấu, xuất bản, trò chơi điện tử hay du lịch văn hóa đều có thể khai thác lịch sử để tạo ra giá trị kinh tế và giá trị tinh thần. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Điều đó mở ra nhiều không gian sáng tạo mới, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm đối với sự thật lịch sử.

Sáng tạo nghệ thuật không đồng nghĩa với sao chép biên niên sử. Tác phẩm nghệ thuật cần nhân vật, xung đột và trí tưởng tượng. Nhưng mọi sáng tạo chỉ thực sự bền vững khi được đặt trên nền tảng tư liệu đáng tin cậy và sự tôn trọng bản chất của sự kiện lịch sử. Khả năng hấp dẫn công chúng không thể trở thành lý do để đánh đổi sự thật.

Làm cho nội dung đúng đủ sức hấp dẫn

Một trong những nguyên nhân khiến những nội dung thiếu căn cứ vẫn có thể thu hút công chúng là không ít sản phẩm lịch sử chính xác vẫn còn nặng tính liệt kê, khô khan về ngôn ngữ và xa cách với những câu hỏi của người xem hôm nay. Nếu nội dung đúng chỉ dừng ở việc yêu cầu công chúng ghi nhớ, trong khi nội dung sai biết kể chuyện, tạo nhịp điệu và khơi gợi tò mò, lợi thế truyền thông rất dễ nghiêng về phía những nội dung sai lệch.

Vì thế, giải pháp không chỉ là xử lý phần sai, mà còn phải nâng cao chất lượng phần đúng. Lịch sử cần được kể thông qua số phận con người, những lựa chọn trước bước ngoặt của dân tộc và mối liên hệ với hiện tại. Một hiện vật sẽ có sức gợi hơn khi gắn với câu chuyện của người từng sử dụng nó. Một địa danh sẽ trở nên gần gũi hơn khi người xem hiểu những con người nào đã sống, chiến đấu và hy sinh ở đó. Một sự kiện lịch sử sẽ dễ tiếp nhận hơn khi được đặt trong đầy đủ bối cảnh và giải thích vì sao dân tộc đã lựa chọn con đường ấy.

Ở đây, báo chí có nhiều lợi thế đặc biệt. Bên cạnh bài viết truyền thống, báo chí có thể phát triển hồ sơ dữ liệu, đồ họa, podcast, phim tài liệu ngắn, dòng thời gian tương tác hay bản đồ số. Giá trị của báo chí không chỉ nằm ở việc phản bác một thông tin sai sau khi nó lan truyền, mà còn ở khả năng chủ động tạo dựng những nguồn tham chiếu đáng tin cậy để công chúng kiểm chứng và tự hình thành nhận thức. Điều đó cũng đòi hỏi báo chí giữ khoảng cách với sức ép của lượt xem và sự giật gân. Một tiêu đề phóng đại có thể làm sai lệch tinh thần của cả bài viết. Việc biến tranh luận học thuật thành xung đột cá nhân, khai thác đời tư thiếu căn cứ hoặc sử dụng ngôn ngữ gây sốc để thu hút người đọc sẽ làm mờ ranh giới giữa báo chí chính thống và những kênh nội dung thiếu trách nhiệm.

Sức mạnh của báo chí không nằm ở việc tạo ra nhiều tiếng ồn hơn, mà ở khả năng tạo dựng niềm tin. Đối với những vấn đề còn đang được giới khoa học tiếp tục nghiên cứu, báo chí cần giúp công chúng hiểu nguồn tư liệu, phạm vi của từng kết luận và sự khác biệt giữa tranh luận học thuật có căn cứ với những quan điểm xuyên tạc, phủ nhận sự thật lịch sử. Cách làm ấy có thể không tạo ra hiệu ứng tức thời, nhưng bồi đắp được niềm tin lâu dài.

Cùng với báo chí, các cơ quan lưu trữ, bảo tàng và cơ sở nghiên cứu cũng cần hiện diện mạnh mẽ hơn trên không gian số. Công bố tư liệu có chọn lọc, xây dựng cơ sở dữ liệu dễ tiếp cận, cung cấp nguồn thông tin chuẩn hóa cho báo chí, nhà trường và người sáng tạo sẽ góp phần thu hẹp khoảng trống mà nội dung sai lệch thường lợi dụng. Người sáng tạo nội dung cũng cần được nhìn nhận như một đối tác trong phổ biến tri thức lịch sử. Nhiều người có khả năng kể chuyện hấp dẫn, hiểu ngôn ngữ của nền tảng số và tiếp cận hiệu quả với giới trẻ. Khi được kết nối với giới sử học, bảo tàng, cơ quan lưu trữ và báo chí, họ có thể tạo ra những sản phẩm vừa hấp dẫn, vừa bảo đảm độ tin cậy. Một hệ sinh thái hợp tác như vậy bền vững hơn nhiều so với cách chỉ chờ nội dung sai xuất hiện rồi mới xử lý.

Lịch sử hoàn toàn có thể được kể bằng giọng điệu trẻ trung, bằng hình ảnh sinh động, bằng công nghệ hiện đại và những phương thức truyền thông mới. Điều quan trọng là mọi sáng tạo đều phải được đặt trên nền tảng tư liệu xác thực và tinh thần tôn trọng sự thật. Khi tri thức của nhà nghiên cứu gặp khả năng kể chuyện của người sáng tạo và sức lan tỏa của công nghệ, lịch sử không chỉ được bảo vệ mà còn có thêm sức sống trong đời sống đương đại.

Giữ ký ức bằng một hệ sinh thái trách nhiệm

Khả năng nhận diện những nội dung lịch sử sai lệch không thể hình thành chỉ bằng một chiến dịch truyền thông. Đó là kết quả của một quá trình giáo dục lâu dài trong gia đình, nhà trường và đời sống văn hóa. Một người trẻ biết kiểm tra xuất xứ tư liệu, phân biệt dữ kiện với bình luận và đặt sự kiện trong bối cảnh sẽ ít bị dẫn dắt bởi những kết luận gây sốc nhưng thiếu căn cứ.

Giáo dục lịch sử vì thế cần hướng tới năng lực tìm hiểu và tư duy độc lập, chứ không chỉ dừng ở việc ghi nhớ các mốc sự kiện. Khi lịch sử được kết nối với ký ức gia đình, cộng đồng và chính nơi mình đang sống, quá khứ sẽ trở nên gần gũi hơn và cũng khó bị thay thế bởi những câu chuyện vô căn cứ. Gia đình giữ vai trò đặc biệt trong quá trình ấy. Ký ức về chiến tranh, những năm tháng bao cấp hay thời kỳ đổi mới vẫn còn hiện diện trong câu chuyện của ông bà, cha mẹ. Khi những ký ức ấy được gìn giữ và đối chiếu với tư liệu lịch sử, thế hệ trẻ sẽ hiểu rằng lịch sử không nằm ở những con số và mốc thời gian đơn thuần; đó còn là cuộc đời của những con người đã góp phần tạo nên diện mạo đất nước hôm nay.

Trách nhiệm cũng thuộc về các nền tảng số, doanh nghiệp truyền thông và doanh nghiệp quảng cáo. Cơ chế đề xuất nội dung, chính sách kiếm tiền và tiêu chuẩn cộng đồng đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến phạm vi lan truyền của những nội dung sai lệch. Không thể để những sản phẩm xuyên tạc hoặc xúc phạm ký ức cộng đồng tiếp tục thu lợi chỉ vì tạo ra nhiều tương tác.

Về phía cơ quan quản lý, cần kết hợp giữa hoàn thiện pháp luật, cảnh báo sớm, xử lý vi phạm và hỗ trợ sản xuất các sản phẩm lịch sử có chất lượng. Biện pháp hành chính cần được triển khai đồng bộ với các giải pháp giáo dục và truyền thông. Khi công chúng thiếu nguồn tham chiếu đáng tin cậy và những sản phẩm lịch sử nghiêm túc chưa đủ sức hấp dẫn, nội dung sai lệch vẫn có thể quay trở lại dưới những hình thức khác.

Bảo vệ sự thật lịch sử vì thế là công việc của cả một hệ sinh thái. Giới nghiên cứu cung cấp căn cứ khoa học; cơ quan lưu trữ mở nguồn tư liệu; báo chí kiểm chứng và lý giải; nhà trường bồi dưỡng năng lực tiếp nhận; nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo tạo ra những sản phẩm giàu sức lan tỏa; các nền tảng số thực hiện trách nhiệm đối với môi trường thông tin; công chúng hình thành thói quen kiểm chứng trước khi tin và chia sẻ.

Đó cũng là cách bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Không để việc truyền đạt lịch sử dừng lại ở những công thức khô cứng, mà làm cho sự thật lịch sử có khả năng đối thoại với hiện tại; không để ký ức chỉ tồn tại trong nghi lễ mà chuyển hóa thành tri thức, cảm xúc và trách nhiệm công dân; không chỉ phản ứng trước sự xuyên tạc mà chủ động tạo ra một môi trường trong đó những nội dung đúng có sức lan tỏa mạnh hơn những điều sai lệch.

Lịch sử có thể được kể bằng nhiều hình thức, nhiều ngôn ngữ và nhiều phương tiện khác nhau. Điều không thể thay đổi là sự trung thực đối với quá khứ và trách nhiệm đối với tương lai. Một dân tộc chỉ có thể đi xa khi hiểu đúng con đường mình đã đi qua. Giữ gìn ký ức lịch sử vì thế không chỉ là bảo vệ quá khứ, mà còn là gìn giữ nền tảng tinh thần để đất nước bước tới tương lai bằng sự tự tin, bản lĩnh và khát vọng phát triển.

(Còn tiếp)

NGUYỄN ĐỖ