Bảo vệ dữ liệu cá nhân: 'Lá chắn' của công dân trong kỷ nguyên số

Khi dữ liệu trở thành "tài sản" của nền kinh tế số

Dữ liệu đang được xem là nguồn lực chiến lược, là yếu tố sản xuất mới của nền kinh tế số. Giá trị của dữ liệu không nằm ở bản thân những con số hay thông tin được lưu trữ, mà ở khả năng được phân tích, kết nối và chuyển hóa thành tri thức phục vụ quản trị, đổi mới sáng tạo và phát triển các dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Dữ liệu giúp doanh nghiệp hiểu khách hàng, tối ưu vận hành, phát triển sản phẩm và cá nhân hóa dịch vụ, đồng thời tạo ra các mô hình kinh doanh mới. Với cơ quan quản lý nhà nước, dữ liệu là nền tảng xây dựng chính phủ số, nâng cao hiệu quả điều hành và chất lượng dịch vụ công.

Tuy nhiên, giá trị ngày càng lớn của dữ liệu cá nhân cũng khiến loại tài sản này trở thành mục tiêu của các hành vi thu thập, mua bán và khai thác trái phép. Chỉ một lỗ hổng trong quản lý hoặc lưu trữ dữ liệu có thể dẫn đến rò rỉ thông tin, kéo theo nguy cơ giả mạo danh tính, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản và tấn công mạng.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân là nền tảng để xây dựng niềm tin số và bảo đảm quyền của công dân trong kỷ nguyên số. (Ảnh minh họa).

Thực tế, nhiều vụ rò rỉ dữ liệu quy mô lớn trên thế giới đã gióng lên hồi chuông cảnh báo. Năm 2021, thông tin của hơn 530 triệu tài khoản Facebook tại 106 quốc gia bị phát tán, tạo điều kiện cho các hành vi giả mạo, lừa đảo, chiếm đoạt tài khoản và tài sản.

Tại Việt Nam, tình trạng mua bán trái phép dữ liệu cá nhân cũng diễn biến phức tạp. Năm 2022, Công an tỉnh Thừa Thiên Huế triệt phá đường dây mua bán hơn 6,2 triệu dữ liệu cá nhân trên cả nước, với tổng giá trị giao dịch hơn 3 tỷ đồng và thu lợi bất chính trên 2,3 tỷ đồng.

Những con số trên cho thấy dữ liệu cá nhân đã trở thành "mục tiêu săn tìm" của tội phạm công nghệ cao. Không ít vụ việc lừa đảo thời gian qua bắt đầu từ việc đối tượng nắm được chính xác thông tin của nạn nhân. Chúng giả danh cơ quan công an, tòa án, ngân hàng hoặc doanh nghiệp, đưa ra những kịch bản được chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm tạo dựng lòng tin rồi dẫn dụ người dân chuyển tiền hoặc cung cấp mã xác thực. Không ít trường hợp đã mất hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng chỉ sau một cuộc gọi.

Trả lời báo chí, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, Phó trưởng Phòng Tham mưu, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), cho biết AI đang giúp tội phạm tự động hóa việc rà quét lỗ hổng, tạo dựng các kịch bản lừa đảo mang tính cá nhân hóa và giả mạo danh tính với độ chân thực rất cao.

Theo ông, chỉ với vài phút dữ liệu hình ảnh và giọng nói được thu thập từ mạng xã hội, các đối tượng có thể tạo ra những đoạn video deepfake giả danh người thân, cán bộ công an, nhân viên ngân hàng hoặc lãnh đạo doanh nghiệp để thao túng tâm lý nạn nhân. Cùng với đó, hàng loạt hình thức lừa đảo mới cũng xuất hiện như giả danh cơ quan chức năng, lừa đảo đầu tư Forex, tiền số, lừa đảo tình cảm (romance scam), tống tiền bằng hình ảnh nhạy cảm (sextortion) hay tấn công vào hệ sinh thái tài sản số.

Sự kết hợp giữa dữ liệu bị rò rỉ và công nghệ AI đang khiến ranh giới giữa thế giới thực và không gian số ngày càng trở nên mong manh. Điều này cũng đồng nghĩa, bảo vệ dữ liệu cá nhân không còn đơn thuần là bảo vệ một vài thông tin riêng tư, mà là bảo vệ chính "chìa khóa" dẫn tới danh tính, tài sản và sự an toàn của mỗi công dân trong môi trường số.

Hoàn thiện "lá chắn" pháp lý cho công dân số

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang đặt ra yêu cầu cấp bách về một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Khi dữ liệu cá nhân trở thành nguồn lực quan trọng của nền kinh tế số, bảo vệ dữ liệu không chỉ là ngăn chặn các vụ rò rỉ hay xử lý hành vi vi phạm, mà còn là nền tảng để xây dựng niềm tin số – điều kiện tiên quyết cho chuyển đổi số phát triển bền vững.

Thực tiễn tại cho thấy, người dân chỉ sẵn sàng sử dụng và chia sẻ dữ liệu khi tin tưởng thông tin của mình được thu thập, lưu trữ và xử lý minh bạch, đúng mục đích, đồng thời được pháp luật bảo vệ. Ngược lại, nếu niềm tin bị bào mòn bởi các vụ lộ lọt dữ liệu và lừa đảo trên không gian mạng, quá trình chuyển đổi số cũng khó có thể phát huy hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội thông qua Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân đánh dấu bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế về dữ liệu tại Việt Nam. Có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, đạo luật lần đầu tiên xác lập đầy đủ quyền của chủ thể dữ liệu trong một văn bản pháp luật chuyên biệt, đồng thời đặt mỗi công dân vào vị trí trung tâm của mọi hoạt động thu thập, xử lý và chia sẻ dữ liệu. Điều này đồng nghĩa các tổ chức, doanh nghiệp chỉ được khai thác dữ liệu trên cơ sở minh bạch, đúng mục đích và tuân thủ các quy định của pháp luật.

Sự thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp. Bảo vệ dữ liệu cá nhân không còn là vấn đề thuần túy về công nghệ hay an toàn thông tin, mà trở thành yêu cầu về quản trị, tuân thủ pháp luật và trách nhiệm trong toàn bộ quá trình vận hành.

Đây cũng là nội dung được nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp trao đổi tại Hội thảo "Tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân – Những thách thức, rủi ro và giải pháp công nghệ" tổ chức tại Hà Nội vào cuối tháng 3/2026. Điểm chung được các đại biểu nhấn mạnh là bảo vệ dữ liệu cá nhân không nên được xem là một nghĩa vụ phát sinh sau khi luật có hiệu lực, mà cần trở thành một phần trong chiến lược quản trị và phát triển bền vững của mỗi tổ chức.

Hội thảo "Tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân: Những thách thức, rủi ro và giải pháp công nghệ" được tổ chức vào ngày 20/3.

Theo TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, việc phổ biến và thực thi hiệu quả Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp – nơi trực tiếp thu thập, xử lý và khai thác dữ liệu mỗi ngày. Tuân thủ pháp luật không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn góp phần xây dựng môi trường số minh bạch, an toàn, qua đó củng cố niềm tin của người dân và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Khắc Lịch, Cục trưởng Cục Công nghiệp Công nghệ thông tin (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện hành lang pháp lý, đưa Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế về quản trị dữ liệu. Theo ông, tuân thủ pháp luật về dữ liệu không nên được coi là rào cản đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh mà chính là động lực thúc đẩy hình thành thị trường dữ liệu minh bạch, an toàn và có trách nhiệm.

Dẫu vậy, khuôn khổ pháp lý và giải pháp công nghệ chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi cùng ý thức của người sử dụng. Không ít vụ việc rò rỉ dữ liệu bắt nguồn từ việc người dùng cung cấp thông tin cho các trang web giả mạo, chia sẻ mã xác thực, cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc hoặc công khai quá nhiều thông tin trên mạng xã hội.

Bởi vậy, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực bảo vệ dữ liệu của các tổ chức, mỗi người dân cũng cần chủ động xây dựng thói quen sử dụng không gian mạng an toàn như sử dụng mật khẩu mạnh, kích hoạt xác thực đa yếu tố, thường xuyên cập nhật phần mềm, kiểm tra nguồn gốc ứng dụng trước khi cài đặt và không tùy tiện chia sẻ thông tin cá nhân. Quan trọng hơn, mỗi công dân cần nhận thức rõ quyền của mình đối với dữ liệu cá nhân, từ quyền được biết, quyền đồng ý đến quyền yêu cầu chỉnh sửa, hạn chế xử lý hoặc xóa dữ liệu theo quy định của pháp luật.

Trong nền kinh tế số, dữ liệu không chỉ là nguồn lực phát triển mà còn gắn với quyền và lợi ích của mỗi công dân. Bảo vệ dữ liệu cá nhân vì thế không chỉ bảo vệ từng cá nhân mà còn góp phần xây dựng niềm tin số và nền tảng cho một quốc gia số an toàn, minh bạch, phát triển bền vững.

Hằng Phạm