Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong thời kỳ mới

Bảo tồn di sản - nâng cao đời sống văn hóa cộng đồng

Với hơn 95% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, Cao Bằng được đánh giá là địa phương có kho tàng di sản văn hóa phong phú và đa dạng của khu vực trung du, miền núi phía Bắc. Trên địa bàn tỉnh có 7 dân tộc sinh sống lâu đời, tạo nên sự đa dạng về ngôn ngữ, phong tục tập quán, lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian và nghề thủ công truyền thống.

Những năm gần đây, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống được các cấp, ngành quan tâm triển khai đồng bộ. Nhiều loại hình văn hóa dân gian được phục dựng và duy trì thường xuyên. Toàn tỉnh có khoảng 350 nghệ nhân đang tham gia gìn giữ, truyền dạy các loại hình văn hóa dân gian, trong đó có hàng chục nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Đặc biệt, sau khi thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2019), hoạt động bảo tồn và truyền dạy Then trên địa bàn tỉnh có nhiều chuyển biến tích cực. Hiện nay, tỉnh duy trì trên 40 câu lạc bộ hát Then - đàn tính với hơn 1.200 thành viên tham gia. Tại các địa phương như: Hòa An, Quảng Uyên, Hà Quảng, Trùng Khánh, các lớp truyền dạy Then được tổ chức hằng năm, thu hút đông đảo thanh thiếu niên. Nhiều trường học đưa làn điệu dân ca, dân vũ vào hoạt động ngoại khóa, giúp học sinh hiểu hơn về bản sắc văn hóa quê hương.

Nghệ nhân Nông Thị Thắm hướng dẫn các học sinh thực hành hát Then, đàn tính.

Tại xã Nguyên Bình, lớp truyền dạy hát Then do nghệ nhân Nông Thị Thắm duy trì đều đặn mỗi tuần. Nghệ nhân Nông Thị Thắm cho biết: Trước đây, người trẻ không mấy quan tâm đến Then. Nhưng vài năm gần đây, khi Nhà nước quan tâm bảo tồn, tạo điều kiện mở lớp, các cháu tham gia đông hơn. Người dân ý thức hơn việc giữ gìn văn hóa dân tộc mình.

Bên cạnh bảo tồn di sản, việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở tiếp tục đạt nhiều kết quả tích cực. Hiện 100% xã, phường có nhà văn hóa; trên 90% xóm, tổ dân phố có nhà văn hóa hoặc điểm sinh hoạt cộng đồng; trên 1.400 đội văn nghệ quần chúng hoạt động thường xuyên, thu hút hàng chục nghìn hội viên tham gia. Các địa phương chủ động lồng ghép công tác bảo tồn văn hóa với xây dựng nông thôn mới. Năm 2025, toàn tỉnh có 45 xã đạt chuẩn nông thôn mới; trong đó văn hóa được xác định là một trong những tiêu chí quan trọng góp phần nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của người dân.

Biến tiềm năng văn hóa thành nguồn lực phát triển

Cùng với việc khai thác hiệu quả danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, tỉnh xây dựng nhiều sản phẩm du lịch dựa trên nền tảng văn hóa bản địa. Các lễ hội truyền thống, làng nghề và làng du lịch cộng đồng như Khuổi Ky, Hoài Khao ngày càng thu hút du khách. Hiện toàn tỉnh có 21 làng nghề, trong đó 8 làng nghề được UBND tỉnh công nhận. Nhiều làng nghề như rèn Phúc Sen, làm hương Phja Thắp, dệt thổ cẩm không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân thông qua các hoạt động du lịch trải nghiệm.

Năm 2025, tỉnh đón khoảng 2,57 triệu lượt khách, tăng 40,1% so với cùng kỳ năm 2024, trong đó khách quốc tế trên 113.500 lượt. Tổng doanh thu du lịch trên 2.500 tỷ đồng, tăng 74,1% và vượt xa giai đoạn trước đại dịch Covid-19. Riêng khu vực Thác Bản Giốc đón khoảng 800.000 lượt khách mỗi năm. Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó đón trên 300.000 lượt khách. Các điểm du lịch cộng đồng tại Trùng Khánh, Quảng Uyên, Hà Quảng ghi nhận lượng khách tăng từ 15 - 20%.

Sự phát triển của du lịch tạo động lực thúc đẩy công tác bảo tồn văn hóa. Toàn tỉnh có hơn 300 cơ sở lưu trú du lịch, trong đó mô hình homestay phát triển mạnh với khoảng 70 cơ sở đạt chuẩn, tập trung chủ yếu tại các xã: Trùng Khánh, Hà Quảng, Quảng Hòa, Bảo Lạc. Tại làng đá Khuổi Ky, xã Đàm Thủy, gần 20 hộ dân tham gia làm du lịch cộng đồng, thu nhập bình quân từ dịch vụ du lịch 50 - 100 triệu đồng/hộ/năm. Nhiều gia đình có nguồn thu cao nhờ kết hợp kinh doanh lưu trú, ẩm thực và bán sản phẩm lưu niệm.

Du khách nước ngoài trải nghiệm hát then đàn tính.

Chị Lý Thị Điệp, chủ homestay Yến Nhi, làng đá Khuổi Ky chia sẻ: Trước đây gia đình chủ yếu làm nông nghiệp, thu nhập không ổn định. Từ khi làm du lịch, đời sống khá hơn. Du khách rất thích trải nghiệm văn hóa bản địa nên chúng tôi càng có ý thức giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc.

Các hoạt động quảng bá văn hóa trên nền tảng số được đẩy mạnh. Hàng trăm di tích, điểm đến và lễ hội được số hóa, giới thiệu trên các nền tảng truyền thông, góp phần đưa hình ảnh Cao Bằng đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác phát triển văn hóa đang đứng trước nhiều thách thức. Một số loại hình văn hóa dân gian có nguy cơ mai một do thiếu người kế cận. Nguồn lực đầu tư cho văn hóa ở cơ sở còn hạn chế. Chất lượng sản phẩm du lịch văn hóa chưa đồng đều; việc khai thác giá trị văn hóa ở một số nơi chưa tương xứng với tiềm năng.

Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tô Vũ Ninh cho biết: Thời gian tới, ngành phối hợp với các địa phương tăng cường kiểm kê, bảo tồn di sản; hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy văn hóa truyền thống; phát triển các sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, các làng nghề và lễ hội truyền thống. Chú trọng đầu tư cho thiết chế văn hóa cơ sở; đẩy mạnh chuyển đổi số; nâng cao vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa.

Hồng Ánh