Bảo tồn và phát huy giá trị nghề dệt truyền thống của dân tộc Giẻ Triêng

Phụ nữ Giẻ Triêng ở thôn Ri Mẹt, xã Đăk Môn, tỉnh Quảng Ngãi bên khung dệt thổ cẩm truyền thống. (Ảnh: Dư Toán/ TTXVN)

Dân tộc Giẻ Triêng cư trú chủ yếu ở tỉnh Kon Tum cũ (nay là Quảng Ngãi) và Quảng Nam cũ (nay là Đà Nẵng).

Từ bao đời nay, những tấm thổ cẩm truyền thống do chính tay những người phụ nữ Giẻ Triêng làm nên, đã gắn liền với mọi hoạt động hàng ngày của người dân, từ lao động sản xuất, đến lễ hội, đình đám.

Năm 2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Nghề dệt của người Giẻ Triêng vào Danh mục Di sản Văn hóa phi Vật thể Quốc gia.

Nghề thủ công độc đáo

Từ xa xưa, người phụ nữ Giẻ Triêng thường tranh thủ những lúc nông nhàn để dệt vải thổ cẩm. Khung cửi dệt vải của đồng bào nơi đây khá thô sơ, chỉ dệt được tấm vải khổ hẹp.

Người dân thường trồng bông vào cuối tháng 4 và thu hoạch vào đầu tháng 10 (dương lịch). Bông sau khi thu hoạch, được phơi khô, sau đó xe thành sợi, đem nhuộm màu từ vỏ cây, quả tự nhiên rồi dệt thành sản phẩm váy, khố.

Dưới bàn tay khéo léo, phụ nữ người Giẻ Triêng đã tạo nên những bộ trang phục truyền thống với hoa văn, màu sắc đặc trưng và kiểu dáng độc đáo.

Thổ cẩm truyền thống của người Giẻ Triêng ở làng Đăk Răng, xã Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi. (Ảnh: Dư Toán/ TTXVN)

Trang phục của người dân tộc Giẻ Triêng có nhiều loại khác nhau như váy, khố, tấm áo khoác, mũ, xà cạp. Tuy trang phục đơn giản, nhưng rất hấp dẫn, tạo nên sắc thái riêng mà khi nhìn vào không lẫn với các dân tộc khác.

Váy được tạo nên từ hai tấm vải bông, khâu ghép theo chiều rộng rồi khâu nối thành hình ống. Nền váy màu chàm đen, với các hoa văn trang trí kết hợp giữa màu đỏ và màu trắng. Váy dùng trong lễ hội thường có trang trí hoa văn đẹp.

Khi mặc, phụ nữ Giẻ Triêng thường quấn váy cao ngang nách, che kín bộ ngực. Nét độc đáo nhất trong trang phục truyền thống của đồng bào Giẻ Triêng là cả nam lẫn nữ đều sử dụng tấm áo khoác, một loại hình trang phục choàng quấn mang dấu ấn cổ xưa.

Đặc biệt, người Bhnoong (một nhóm địa phương của dân tộc Giẻ Triêng) là tộc người sử dụng xà cạp duy nhất ở vùng núi Trường Sơn. Mép xà cạp được gấp và khâu viền cho sợi vải khỏi xổ ra, phía dưới cổ chân còn đeo thêm vòng cườm ngũ sắc. Cách phục sức này đến nay vẫn còn phổ biến vì nó vừa giữ ấm cơ thể, vừa chống côn trùng cắn. Xà cạp quấn chân làm cho thân hình phụ nữ trở nên gọn gàng, kín đáo.

Trong lễ hội, các cô gái Bhnoong không quên trưng diện chiếc xà cạp để làm đẹp thêm bộ trang phục truyền thống đặc trưng của dân tộc mình.

Nỗ lực bảo tồn di sản

Xã Đăk Môn, tỉnh Quảng Ngãi có 16 thôn là đồng bào dân tộc thiểu số Giẻ Triêng, với nghề dệt thổ cẩm là nghề truyền thống.

Cũng như nhiều nghề truyền thống khác, nghề dệt của đồng bào dân tộc Giẻ Triêng cũng đứng trước nguy cơ mai một bởi thu nhập không cao từ nghề, cộng với việc thế hệ trẻ không còn mặn mà với nghề dệt thủ công truyền thống.

Nhằm phát huy nghề dệt truyền thống, chính quyền địa phương và đồng bào Giẻ Triêng đã triển khai nhiều hoạt động gìn giữ và bảo tồn.

Hiện xã Đăk Mô có 3 mô hình đang phát triển tốt trên địa bàn các thôn Ri Mẹt, Prong Mẹt và Đăk Po, với khoảng 50 người tham gia. Các hộ tham gia trên tinh thần tự nguyện thành lập nhóm, tuy chưa hình thành được mô hình sản xuất lớn, nhưng được định hướng dần hình thành các tổ liên kết để sản xuất mặt hàng thổ cẩm.

Phụ nữ Giẻ Triêng ở thôn Ri Mẹt, xã Đăk Môn, tỉnh Quảng Ngãi bên khung dệt thổ cẩm truyền thống. (Ảnh: Dư Toán/ TTXVN)

Nghề dệt thổ cẩm không phải là nguồn thu nhập chính của các hộ gia đình, do sản phẩm chưa được quảng bá rộng rãi. Ủy ban nhân dân xã Đăk Môn đã có định hướng giao trang thông tin điện tử, Trung tâm cung ứng dịch vụ công tổ chức quảng bá trên các nền tảng mạng xã hội; đồng thời, đưa sản phẩm thổ cẩm đi trưng bày tại các hội thi triển lãm, hội chợ. Qua đó, giúp sản phẩm được nhiều người biết đến hơn, mang lại nguồn thu nhập cho bà con trong mùa nông nhàn.

Cấp ủy, chính quyền địa phương sẽ có những kế hoạch để bảo tồn, nhân rộng nghề ra các cộng đồng dân cư Giẻ Triêng trên địa bàn. Cùng với đó, tận dụng các nguồn vốn từ các chương trình mục tiêu quốc gia, các nguồn vốn được phân bổ để đầu tư cho nghề dệt truyền thống, định hướng tìm đầu ra cho bà con.

Đặc biệt, xã sẽ thành lập các mô hình để truyền dạy cho các thế hệ trẻ, để nghề dệt truyền thống của người Giẻ Triêng không bị mai một theo thời gian.

Tại xã Dục Nông, thực hiện chủ trương gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, tối chủ nhật hàng tuần, xã tổ chức các lớp dạy dệt thổ cẩm cho thế hệ trẻ, học sinh, do chính các nghệ nhân dệt trên địa bàn xã truyền dạy.

Đảng ủy xã cũng đã chỉ đạo cho các cơ quan, ban, ngành liên quan tổ chức tuyên truyền, vận động người dân tiếp tục tổ chức thực hiện nghề dệt; đồng thời, đẩy mạnh quảng bá thương hiệu sản phẩm dệt của địa phương thông qua các lễ hội, sự kiện văn hóa của tỉnh, của xã cũng như các buổi trưng bày sản phẩm.

Để phát huy giá trị của thổ cẩm truyền thống của người Giẻ Triêng, thời gian tới, xã cũng mong muốn tỉnh có chủ trương và định hướng đối với các hợp tác xã, các tổ chức, doanh nghiệp phối hợp với các tổ sản xuất, dệt thổ cẩm để tiêu thụ sản phẩm, bảo đảm đầu ra, tạo thu nhập cho các nghệ nhân dệt thổ cẩm./.

(TTXVN/Vietnam+)