Bảo tồn di sản văn hóa dân gian miền núi phía Tây Đà Nẵng trong không gian phát triển mới

Hội thảo quy tụ các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, nghệ nhân và những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa dân gian, nhằm nhận diện giá trị, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân gian khu vực miền núi phía Tây thành phố.

Ban tổ chức cho biết đã nhận được hơn 30 tham luận của các chuyên gia, nhà nghiên cứu sau hai tháng phát động.

Quang cảnh hội thảo

Nhìn nhận miền núi phía Tây như một “không gian văn hóa sống”

Phát biểu đề dẫn, ThS. Đinh Thị Trang, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật TP. Đà Nẵng, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Đà Nẵng cho biết, việc mở rộng không gian phát triển của thành phố sau hợp nhất với tỉnh Quảng Nam đặt ra một diện mạo văn hóa mới.

Đà Nẵng hôm nay không chỉ là thành phố biển, đô thị năng động bên sông Hàn, mà rộng hơn là thành phố của đại ngàn Trường Sơn, với nhiều dân tộc như Cơ Tu, Co, Gié-Triêng, Xơ Đăng, Ca Dong, … có lịch sử cư trú lâu đời và một kho tàng di sản văn hóa dân gian vô cùng phong phú.

Theo bà Đinh Thị Trang, miền núi phía Tây Đà Nẵng hiện có 37 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, 420 thôn, với khoảng 164.095 người dân tộc thiểu số, chiếm khoảng 5,5% dân số. Đây là nơi lưu giữ hệ thống di sản phong phú, từ tiếng nói, truyện kể, tín ngưỡng, lễ hội, dân ca, cồng chiêng đến kiến trúc Gươl, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, điêu khắc gỗ, chế tác nhạc cụ, ẩm thực và tri thức về rừng, đất, nước, cây thuốc, mùa vụ...

ThS. Đinh Thị Trang, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật TP. Đà Nẵng, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Đà Nẵng phát biểu tại hội thảo

Các tham luận tại hội thảo tiếp cận di sản miền núi phía Tây từ nhiều góc độ. Nghiên cứu của nhà nghiên cứu Tống Quốc Hưng qua các tư liệu Hán Nôm và Châu bản triều Nguyễn cho thấy miền núi xứ Quảng từ lâu không phải là một không gian biệt lập mà có mối quan hệ mật thiết với trung du, đồng bằng, Hội An và vùng duyên hải thông qua các hoạt động giao thương, giao lưu kinh tế, văn hóa và xã hội.

Trong khi đó, ThS. Lâm Bảo Anh đề xuất cách tiếp cận miền núi phía Tây như một “cảnh quan văn hóa - sinh học” và “hệ di sản sống”. Theo cách nhìn này, giá trị di sản không nằm riêng lẻ ở từng loại hình mà được hình thành từ mối quan hệ giữa con người, rừng, làng, sinh kế, nghi lễ và ký ức.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Bảo tồn phải gắn với cộng đồng

Một nội dung được nhiều tham luận nhấn mạnh là vai trò của tri thức bản địa và môi trường thực hành văn hóa. Các nghiên cứu về sinh kế, ứng phó với khí hậu, canh tác sản xuất và ẩm thực cho thấy văn hóa truyền thống không chỉ là những giá trị thuộc về quá khứ mà còn chứa đựng kinh nghiệm thích ứng và nguồn lực có thể phục vụ đời sống đương đại.

Đáng chú ý, các nhà nghiên cứu cũng đặt vấn đề về nguy cơ di sản bị biến đổi trong quá trình trình diễn và thương mại hóa. Đây vừa là cơ hội quảng bá, vừa có thể khiến không gian nguyên gốc bị thu hẹp, ý nghĩa bị giản lược và môi trường thực hành văn hóa thay đổi.

Từ thực tế này, ThS. Đinh Thị Trang cho rằng cần phân biệt giữa “di sản được trình diễn” và “di sản đang sống”. Bảo tồn không chỉ là giữ lại hình thức bên ngoài mà phải duy trì được không gian thực hành, chủ thể cộng đồng, ý nghĩa văn hóa và cơ chế trao truyền.

Trong đó, nghệ nhân, già làng và người có uy tín giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ lưu giữ nghề mà còn tham gia sưu tầm, phục dựng, truyền dạy, giáo dục và đưa di sản vào đời sống đương đại. Tuy nhiên, lực lượng này đang đối diện với những thách thức như tuổi cao, thiếu lớp kế cận, sinh kế chưa ổn định và không gian thực hành văn hóa ngày càng biến đổi.

Hội thảo khoa học "Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân gian miền núi phía Tây Đà Nẵng trong bối cảnh phát triển mới"

Hướng tới các mô hình phát huy di sản bền vững

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung vào bốn nhóm vấn đề: nhận diện những giá trị đặc trưng của di sản văn hóa dân gian các dân tộc miền núi phía Tây; đánh giá sự biến đổi của không gian văn hóa, môi trường thực hành và quá trình trao truyền; đề xuất giải pháp bảo vệ nghệ nhân, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và truyền dạy cho thế hệ trẻ; đồng thời tìm kiếm các mô hình phát huy di sản gắn với giáo dục, du lịch cộng đồng, sinh kế, kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số theo hướng bền vững.

ThS. Nguyễn Nho Khiêm, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật TP. Đà Nẵng nhấn mạnh bảo tồn không có nghĩa là “đóng băng quá khứ”. Theo ông, di sản chỉ thực sự được bảo tồn khi người trẻ còn muốn học, nghệ nhân có người để truyền dạy, cộng đồng có không gian thực hành, làng bản còn lưu giữ ký ức và những giá trị văn hóa có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.

Từ đó, tư duy bảo tồn cần chuyển từ “bảo tồn cái đã có” sang “tạo điều kiện để di sản tiếp tục sinh thành trong đời sống mới”. Đây cũng là cơ sở để văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh của cộng đồng thay vì chỉ được xem như đối tượng cần bảo vệ, hỗ trợ.

ThS. Nguyễn Nho Khiêm, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật TP. Đà Nẵng phát biểu tại hội thảo

Di sản chỉ thực sự được bảo tồn khi người trẻ còn muốn học, nghệ nhân có người để truyền dạy...

Theo các ý kiến tại hội thảo, trong quá trình phát triển không gian mới của Đà Nẵng, cần hướng tới cách tiếp cận không tách văn hóa khỏi sinh thái, không tách di sản khỏi cộng đồng và không tách bảo tồn khỏi phát triển.

Hội thảo được kỳ vọng góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn để thành phố xây dựng những chính sách phù hợp hơn đối với khu vực miền núi phía Tây; đồng thời mở ra những cách làm mới để các giá trị văn hóa dân gian tiếp tục được thực hành, trao truyền và phát huy trong đời sống đương đại.

Qua đó, tiếng cồng chiêng, những câu nói lý - hát lý, điệu múa, hoa văn thổ cẩm, mái Gươl, các câu chuyện kể bên bếp lửa, tri thức về rừng và lễ hội truyền thống của cộng đồng các dân tộc miền núi phía Tây không chỉ được lưu giữ như ký ức, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và được trao truyền cho các thế hệ mai sau.

ĐỨC HOÀNG