Bảo đảm chính sách khoan hồng, nhân đạo, nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm

Báo CAND đã có cuộc trao đổi với Trung tướng Phạm Công Nguyên, Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an xoay quanh những nội dung trọng tâm của các nhóm chính sách trong đợt sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự lần này.

PV: Xin Cục trưởng cho biết những nhóm chính sách lớn của dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi)?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) xây dựng 7 nhóm chính sách hình sự, cụ thể:

- Nhóm chính sách thứ nhất: Hoàn thiện, bổ sung các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt. Trong đó bổ sung quy định về việc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới; bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm, gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh; không tham nhũng; mang lại hiệu quả kinh tế xã hội cho địa phương, đất nước; miễn hình phạt đối với một số tội về trật tự quản lý kinh tế đối với các hành vi vi phạm, gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh; không tham nhũng; mang lại hiệu quả kinh tế xã hội cho địa phương, đất nước …

- Nhóm chính sách thứ hai: Hoàn thiện các quy định mang tính nguyên tắc để làm cơ sở cho việc đấu tranh, phòng ngừa tội phạm và xây dựng các chương, điều cụ thể trong Bộ luật Hình sự. Trong đó mở rộng phạm vi phải chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội; bổ sung quy định để bao quát đầy đủ các dạng tài sản trực tiếp liên quan đến tội phạm như tiền số, tài sản số, giấy tờ có giá và quyền tài sản để phù hợp với tình hình thực tiễn…

Trung tướng Phạm Công Nguyên.

- Nhóm chính sách thứ ba: Hoàn thiện quy định về hình phạt nhằm thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội; tạo điều kiện để người phạm tội được tiếp tục lao động, cống hiến cho xã hội: Trong đó tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh; nâng mức phạt tiền để bảo đảm tính nghiêm khắc, răn đe của hình phạt; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ; bổ sung hình phạt bổ sung “lao động công ích”; bổ sung giám sát điện tử là một biện pháp để thi hành án phạt cải tạo không giam giữ, người bị kết án phạt tù nhưng cho hưởng án treo, người được tha tù trước thời hạn có điều kiện, người bị kết án phạt quản chế, cấm cư trú.

- Nhóm chính sách thứ tư: Hoàn thiện quy định của Bộ luật Hình sự về các tình tiết định tội, định khung hình phạt. Trong đó thể chế hóa vào trong BLHS một số các tình tiết đã được hướng dẫn thi hành ở các văn bản dưới luật; rà soát lược bỏ tình tiết “đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà còn vi phạm” hoặc “đã bị kết án, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm” trong cấu thành định khung cơ bản tại một số tội danh trong Bộ luật Hình sự; sửa đổi các tình tiết quy định về mức định lượng làm căn cứ định tội, định khung hình phạt.

- Nhóm chính sách thứ năm: Bổ sung các tội danh mới, các hành vi mới để bảo đảm tính bao quát, toàn diện của Bộ luật Hình sự như bổ sung một số hành vi nguy hiểm cho xã hội trong Bộ luật Hình sự để nội luật hóa các điều ước quốc tế, các thỏa thuận quốc tế, các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên; bổ sung một số hành vi nguy hiểm cho xã hội trong Bộ luật Hình sự để giải quyết các vấn đề vướng mắc, bất cập trong thực tiễn.

- Nhóm chính sách thứ sáu: Hoàn thiện quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại: Mở rộng hơn phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về sử dụng đất đai…

- Nhóm chính sách thứ bảy: Hoàn thiện các quy định nhằm khắc phục kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính toàn diện, thống nhất, đồng bộ: Sửa đổi các quy định để bảo đảm sự thống nhất trong nội tại của Bộ luật Hình sự, giữa quy định của Bộ luật Hình sự với các luật chuyên ngành; rà soát, bỏ các quy định về trình tự, thủ tục tố tụng hình sự, thi hành án hình sự trong Bộ luật Hình sự…

PV: Thưa Cục trưởng, đối với những nội dung sửa đổi, bổ sung lần này, cơ quan chủ trì soạn thảo thể hiện xu hướng chính sách hình sự cụ thể như thế nào?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) xây dựng các chính sách hình sự trên tinh thần vừa thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Đảng và Nhà nước, nhưng đồng thời cũng nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm; đảm bảo tính phòng ngừa, răn đe tội phạm, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội, cụ thể:

- Đối với việc thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước ta: Tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình; bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả và miễn hình phạt đối với một số tội về trật tự quản lý kinh tế gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; không tham nhũng; mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường toàn bộ thiệt hại; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ;…

- Đối với việc thể hiện chính sách đảm bảo tính phòng ngừa, răn đe tội phạm, phù hợp với nguyên tắc “phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa”: Nâng mức phạt tiền ở một số tội danh; nâng mức phạt tù ở một số tội danh có nhiều diễn biến phức tạp, xâm hại trực tiếp đến danh dự, nhân phẩm, tự do của con người; bổ sung các tội danh mới phù hợp với thực tiễn phòng chống tội phạm; bổ sung tội danh mới để nội luật hóa các điều ước quốc tế, các thỏa thuận quốc tế, các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Công an tỉnh Phú Thọ phối hợp với cơ quan chức năng khám xét, thu giữ nhiều tài liệu liên quan một đường dây lừa đảo tiền ảo năm 2025.

PV: Đối với nhóm tội phạm về kinh tế tại dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), chính sách hình sự được thể hiện như thế nào, thưa Cục trưởng?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Trong thời gian qua, đã có nhiều văn bản chỉ đạo của Đảng trong lĩnh vực kinh tế, như: Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân “Sửa đổi các quy định về pháp luật hình sự, dân sự, tố tụng hình sự, tố tụng dân sự để bảo đảm nguyên tắc khi xử lý các sai phạm, vụ việc về dân sự kinh tế, ưu tiên áp dụng các biện pháp về dân sự, kinh tế, hành chính trước, cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân được chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại”; Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước; trong đó, xác định “Một trong những bất cập trong phát triển kinh tế Nhà nước đó là: Chính sách pháp luật về kinh tế nhà nước còn chậm đổi mới chưa theo kịp thực tiễn phát triển của nền kinh tế dẫn đến việc quản lý, khai thác và sử dụng nguồn lực, tài sản của Nhà nước chưa thật sự hiệu quả, còn lãng phí, thất thoát”.

Để thể chế hóa các chủ trương, quan điểm của Đảng, tạo cơ sở pháp lý tháo gỡ điểm nghẽn trong quy định của pháp luật để tạo điều kiện phát triển kinh tế, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đã nêu ra các chính sách cụ thể:

- Bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả và miễn hình phạt đối với một số tội về trật tự quản lý kinh tế gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh; không tham nhũng; mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường toàn bộ thiệt hại; bổ sung quy định về việc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới.

- Nâng mức phạt tiền ở một số tội danh về kinh tế, nâng cao mức phạt tù ở một số tội danh có nhiều diễn biến phức tạp, có mức thu lợi bất chính lớn, gây hậu quả nghiêm trọng đối với kinh tế - xã hội.

- Bổ sung các tội danh mới về kinh tế phù hợp với thực tiễn công tác phòng chống tội phạm.

PV: Thời gian gần đây, tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông ngày càng có diễn biến phức tạp. Cơ quan chủ trì soạn thảo đã đề xuất bổ sung các tội danh và hành vi phạm tội mới trong lĩnh vực này như thế nào để đảm bảo tính bao quát, đầy đủ, phù hợp với yêu cầu của thực tiễn và tránh bỏ lọt người phạm tội?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Căn cứ kết quả tổng kết thực tiễn Bộ luật Hình sự năm 2015, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) xây dựng chính sách bổ sung các tội danh mới để đảm bảo tính bao quát, đầy đủ, đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Trong đó, nghiên cứu hình sự hóa các hành vi vi phạm về phòng chống tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, cụ thể như: Hành vi gián điệp mạng, chiến tranh mạng, khủng bố mạng, xâm phạm, phá hủy hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia…; hành vi lạm dụng tình dục trẻ em; hành vi trái phép liên quan đến hoạt động kinh doanh, giao dịch tiền ảo, tiền kỹ thuật số, tài sản ảo; hành vi thu thập, sử dụng, khai thác, chuyển nhượng, xử lý dữ liệu cá nhân trái quy định của pháp luật; hành vi lập trình và sử dụng phần mềm trí tuệ nhân tạo để thực hiện tội phạm; hành vi lừa đảo qua sàn giao dịch ảo; hành vi thao túng dữ liệu mạng xã hội để trục lợi …

PV: Hiện nay, tình hình pháp nhân thương mại phạm tội xảy ra trong nhiều lĩnh vực mới chưa được quy định tại Bộ luật Hình sự hiện hành. Vậy, việc sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này có đặt vấn đề, chính sách nào mới trong xử lý đối với pháp nhân thương mại hay không, thưa Cục trưởng?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Bộ luật Hình sự hiện hành quy định phạm vi phải chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại chỉ là 33 tội danh, chủ yếu tập trung vào các nhóm tội về môi trường, kinh tế là chưa thực sự phù hợp với tình hình thực tiễn. Qua quá trình tổng kết 8 năm thi hành Bộ luật Hình sự nhận thấy đối với các nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai… là các tội danh mà pháp nhân thương mại thường xuyên có các hành vi vi phạm, tuy nhiên Bộ luật Hình sự hiện hành chưa quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại đối với các tội này.

Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) xây dựng chính sách mở rộng hơn phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đối với một số tội thuộc nhóm tội về thuế, lao động, tài chính, bảo hiểm, các tội về tài sản như cho vay lãi nặng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản; các tội về sử dụng đất đai,… Chính sách này sẽ góp phần khắc phục khoảng trống trong xử lý các hành vi phạm tội được thực hiện thông qua pháp nhân thương mại, giúp Nhà nước xử lý đúng chủ thể tổ chức, chỉ đạo, dung túng hoặc hưởng lợi từ hành vi phạm tội, thay vì chỉ xử lý cá nhân trực tiếp thực hiện. Qua đó, nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm kinh tế, bảo vệ trật tự quản lý nhà nước, bảo vệ ngân sách, tài sản công, quyền lợi của người lao động, nhà đầu tư, khách hàng và góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.

PV: Xin Cục trưởng cho biết tiến độ xây dựng dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi)?

Trung tướng Phạm Công Nguyên: Theo Quyết định số 2321/QĐ-TTg ngày 20/10/2025 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch xây dựng Bộ luật Hình sự (sửa đổi), dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 3 (tháng 5/2027), xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 4 (tháng 10/2027).

Hiện nay, Bộ Công an đang xây dựng Hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Hồ sơ chính sách đã được lấy ý kiến các đơn vị trong Bộ Công an, các bộ, ngành, các ban của Đảng; đăng tải trên Cổng thông tin điện tử Bộ Công an để lấy ý kiến rộng rãi các cá nhân, tổ chức. Bộ Công an cũng đã tổ chức hội nghị tham vấn chính sách để lấy ý kiến của các đơn vị có liên quan. Trên cơ sở các ý kiến tham gia, Bộ Công an đang nghiên cứu, chỉnh lý, hoàn thiện Hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) gửi Bộ Tư pháp thẩm định theo quy định trong tháng 5/2026.

PV: Xin trân trọng cảm ơn đồng chí Cục trưởng!

Nguyễn Hương (thực hiện)