Báo chí Nhật Bản đề nghị siết việc AI sử dụng nội dung của báo chí

Báo chí Nhật Bản lo ngại nội dung bị các công cụ tìm kiếm AI khai thác. Ảnh chụp màn hình trang công nghệ Impress Watch

Các nhà xuất bản Nhật Bản đang đối mặt với một thay đổi mang tính cấu trúc, đó là độc giả ngày càng hướng tới việc nhận câu trả lời trực tiếp từ các công cụ tìm kiếm tích hợp trí tuệ nhân tạo, thay vì truy cập vào bài báo gốc.

Điều này không chỉ làm suy giảm lưu lượng truy cập mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn về việc ai đang kiểm soát dòng chảy thông tin.

Trong bối cảnh đó, Hiệp hội Các nhà xuất bản và biên tập báo chí Nhật Bản đã kêu gọi chính phủ sớm xây dựng khung pháp lý nhằm ngăn các nền tảng công nghệ sử dụng nội dung báo chí cho các tính năng tìm kiếm AI mà chưa có sự đồng ý. Trong tuyên bố công bố đầu tuần, tổ chức này cho biết các dịch vụ tìm kiếm đang ngày càng có xu hướng tổng hợp nội dung báo chí để trả lời trực tiếp cho người dùng, thay vì dẫn họ về nguồn như trước đây.

“Các dịch vụ tìm kiếm sử dụng AI đang khai thác nội dung báo chí mà không có sự cho phép rõ ràng của các cơ quan báo chí,” hiệp hội nhấn mạnh, đồng thời cho biết nhiều tòa soạn hiện không thể kiểm soát cách nội dung của mình bị sử dụng trong các hệ thống này.

Một trong những điểm gây tranh cãi lớn là việc các nhà xuất bản gần như không thể từ chối cho phép nội dung của mình được sử dụng trong các tính năng AI mà vẫn duy trì khả năng hiển thị trên kết quả tìm kiếm truyền thống. Theo hiệp hội, điều này có thể liên quan tới nguy cơ lạm dụng vị thế thống lĩnh thị trường của các nền tảng tìm kiếm.

Căng thẳng đã bắt đầu chuyển thành tranh chấp pháp lý. Nikkei và Asahi Shimbun gần đây đã đệ đơn kiện Perplexity AI tại Tòa án quận Tokyo, yêu cầu bồi thường khoảng 2,2 tỷ yên (13,8 triệu USD) mỗi đơn vị với cáo buộc nền tảng này sử dụng nội dung bài báo mà chưa được cấp phép.

Trong khi đó, Ủy ban Thương mại công bằng Nhật Bản đã mở cuộc khảo sát về tác động của các công cụ tìm kiếm tích hợp AI đối với ngành báo chí, tập trung vào cách các nền tảng sử dụng nội dung tin tức và liệu có dấu hiệu vi phạm cạnh tranh hay không.

Những lo ngại này không chỉ giới hạn ở Nhật Bản. Tại Anh, cơ quan quản lý cạnh tranh đang xem xét các biện pháp nhằm tăng tính minh bạch trong việc sử dụng nội dung báo chí cho các tính năng AI. Đồng thời, nhà chức trách cũng cân nhắc cho phép nhà xuất bản từ chối tham gia hệ thống tóm tắt tự động mà vẫn giữ khả năng hiển thị trên kết quả tìm kiếm.

Những diễn biến này phản ánh một xu hướng rộng hơn đang gia tăng trên toàn cầu, khi cách người dùng tiếp cận thông tin thay đổi nhanh chóng dưới tác động của AI.

Các dữ liệu gần đây cho thấy mức độ thay đổi đang diễn ra rõ rệt. Báo cáo của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters ước tính lưu lượng truy cập từ công cụ tìm kiếm tới các trang báo có thể giảm tới 43% trong vòng ba năm tới, trong khi lượng truy cập từ tìm kiếm truyền thống đã giảm khoảng 33% trong thời gian gần đây.

Dữ liệu của Similarweb cho thấy tỷ lệ người dùng nhận câu trả lời trực tiếp ngay trên trang kết quả tìm kiếm—thay vì truy cập vào website nguồn—đã tăng từ 56% lên gần 69% sau khi các tính năng tóm tắt bằng AI được triển khai rộng rãi.

Khảo sát của Pew Research Center cũng ghi nhận tỷ lệ người dùng nhấp vào liên kết báo chí giảm gần một nửa, từ khoảng 15% xuống còn 8% khi xuất hiện phần tóm tắt do AI tạo ra.

Sự gia tăng của tìm kiếm “không cần nhấp chuột” đang làm xói mòn nền tảng kinh tế của báo chí số, vốn phụ thuộc lớn vào lưu lượng truy cập để tạo doanh thu quảng cáo và duy trì mô hình thuê bao.

Nhưng tác động sâu xa hơn nằm ở sự dịch chuyển quyền lực: các nền tảng công nghệ không chỉ là cổng dẫn, mà ngày càng trở thành điểm đến cuối cùng của thông tin.

Khi người dùng dừng lại ở phần tóm tắt thay vì truy cập nguồn gốc, vai trò trung gian của báo chí trong việc phân phối và kiểm chứng thông tin bị thu hẹp đáng kể. Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn đơn thuần là ai sở hữu nội dung, mà là ai kiểm soát cách nội dung được tiêu thụ.

Nếu không có một cơ chế pháp lý và kinh tế rõ ràng để phân chia giá trị và quyền kiểm soát, sự trỗi dậy của tìm kiếm tích hợp AI có thể làm suy yếu nền tảng tài chính của báo chí toàn cầu—và xa hơn, định hình lại toàn bộ hệ sinh thái thông tin theo hướng tập trung hơn vào các nền tảng công nghệ.

Đỗ Hương