Bản lĩnh thép dưới ánh đèn sân khấu

Phía sau những màn trình diễn nghẹt thở là mồ hôi, máu và nước mắt; là hành trình bền bỉ để người và ngựa tìm được sự đồng điệu, hòa làm một trên sàn diễn.

Xiếc ngựa đòi hỏi sự phối hợp ăn ý giữa người nghệ sĩ và ngựa

Một vòng chạy, một lần đánh cược

Trên sân khấu, xiếc ngựa là trò diễn mang tính đánh cược cao, mà phần lớn rủi ro nằm trong tay người điều khiển, tay cầm roi gõ những nhịp giòn khô xuống sàn để giữ khoảng cách, tránh cho đàn ngựa đá nhau và bảo đảm vòng chạy không chệch hướng. Chỉ cần diễn viên trượt nhịp hay rơi khỏi lưng ngựa, tai nạn nghề nghiệp có thể xảy ra ngay tức khắc.

Ở nhiều quốc gia, tồn tại loại “ngựa trò” - những con ngựa được huấn luyện để tự thực hiện động tác theo hiệu lệnh như giơ chân, bốc đầu hay làm trò độc lập. Nhưng tại Việt Nam, xiếc ngựa chủ yếu là ngựa phi, tức có nghệ sĩ trực tiếp ngồi trên lưng ngựa để biểu diễn các động tác như nhào lộn, nhảy dây, luồn qua bụng, qua cổ trong khi ngựa đang chạy. Và đã là ngựa phi thì tuyệt đối không được tự do, phải chạy đúng “nước”, đúng tốc độ, đúng vòng; phải ăn khớp từng nhịp với tiếng roi của người điều khiển.

Theo nghệ sĩ Trần Đức Vĩnh, người có hơn 30 năm gắn bó với xiếc ngựa tại Liên đoàn Xiếc Việt Nam, đây là nghề vừa nhọc nhằn vừa luôn kề sát hiểm nguy. Ngựa có thể đá, cắn, hất người bất cứ lúc nào nếu không chịu hợp tác. Có thời gian lưu diễn tại Đài Loan, anh biểu diễn tiết mục đứng trên lưng ngựa, tay cầm cờ lớn trong lúc ngựa phi dồn dập.

Sáng nào mở mắt, anh cũng căng thẳng: “Hôm nay lại diễn rồi!”. Áp lực đè nặng, nhưng theo năm tháng, nỗi sợ dần nhường chỗ cho sự chai lì và bản lĩnh - những điều bắt buộc phải có nếu còn muốn trụ lại với nghề. Người cưỡi ngựa thường là nghệ sĩ trẻ, có thể lực tốt và thần kinh nhạy bén, bởi chấn thương với họ là chuyện cơm bữa. Trong đoàn, hiếm ai da thịt còn lành lặn. Những vết sẹo chằng chịt trên lưng, trên tay, dưới chân là dấu tích của năm tháng luồn bụng ngựa, vướng vào dây, ngã xuống sàn...

Huấn luyện xiếc ngựa là hành trình dài hơi và khắc nghiệt. Mười tháng tập luyện chỉ đủ để người và ngựa “biểu diễn được”, tức hoàn thành trọn vẹn các động tác trên sân khấu mà không xảy ra sự cố. Nhưng chừng đó vẫn chỉ là kỹ thuật thuần túy, còn thô ráp và thiếu cảm xúc. Muốn tiết mục thực sự chạm đến khán giả, người và ngựa phải tiếp tục tập thêm 4-5 tháng nữa để cùng nhịp, ăn khớp như phản xạ tự nhiên. Nghệ sĩ Trần Đức Vĩnh ví việc tập luyện xiếc ngựa như học lái xe máy: Chạy được chưa bao giờ đồng nghĩa với chạy tốt, chạy giỏi. Với xiếc ngựa, khoảng cách mong manh giữa “được” và “hay” thường được lấp đầy bằng mồ hôi, chấn thương, thậm chí là máu.

Tuổi nghề của ngựa xiếc cũng ngắn hơn rất nhiều so với tuổi đời tự nhiên. Nếu được nuôi bình thường, ngựa có thể sống tới 20 năm, nhưng ngựa xiếc, dù được chăm sóc bằng chế độ ăn khoa học, chỉ vài năm đã phải rời sân khấu vì sức khỏe suy giảm, bệnh tật và cường độ vận động khắc nghiệt. Tuy vậy, những con ngựa hết lứa diễn không bị thải loại mà vẫn được Liên đoàn Xiếc Việt Nam giữ lại nuôi dưỡng đến cuối đời, bởi đó là bạn diễn từng cùng anh em nghệ sĩ đi qua biết bao năm tháng hiểm nguy trên sàn xiếc.

Hành trình của sự kiên nhẫn và thấu hiểu

Ngựa cũng rất có cá tính, những con mới mua về thường mang theo sự hằn học và bất an: Mắt trợn, tai vểnh ngược, sẵn sàng đá, cắn, hất người nếu cảm thấy bị xâm phạm. Nhưng qua thời gian thuần dưỡng, qua từng ngày tiếp xúc, được cho ăn, âu yếm, vuốt ve, cưỡi thử, sự dữ dằn ấy dần được thay bằng sự chấp nhận và gắn bó.

Khi đã quen hơi người, ngựa bộc lộ những “tính” rất riêng, thậm chí khá trẻ con. Không vừa ý, chúng có thể ngoảnh lưng, không chịu hợp tác dù nghệ sĩ đã ra hiệu quen thuộc. Có con bị quát vì làm sai động tác liền “dỗi”, tai cụp xuống, cố tình phá nhịp chạy như phản ứng ngầm. Nhưng sự bướng bỉnh ấy cũng tan nhanh. Chỉ cần hạ giọng, vỗ về vài câu, đưa ra miếng mồi quen, con ngựa lại tiến đến, dụi đầu vào người nghệ sĩ như làm nũng. Chính đặc tính ấy buộc nghệ sĩ phải học cách kiên nhẫn, mềm mỏng và thấu hiểu với bạn diễn đặc biệt của mình.

Nghệ sĩ Nguyễn Duy Sơn, người đã gần 10 năm gắn bó với bộ môn xiếc ngựa, chia sẻ tập luyện với ngựa không bắt đầu bằng động tác mà bằng sự làm quen. Với một con ngựa mới, quá trình này có thể kéo dài 3-4 tháng, thậm chí nửa năm. Ngày nào cũng vậy, người nghệ sĩ phải nói chuyện, vuốt ve, tiếp cận để con ngựa quen giọng, quen mùi, quen nhịp thở và cảm giác có người trên lưng.

Theo nghệ sĩ Duy Sơn, mỗi con ngựa đều có tính cách riêng. Có con hiền, dễ hợp tác, chỉ cần vài tuần là chịu nghe hiệu lệnh. Nhưng cũng có con khó, dễ hoảng loạn; chỉ một tiếng động lạ hay một khoảnh khắc mất tập trung cũng đủ khiến nó phản ứng dữ dội. Có những con “khôn”, biết giữ nhịp chạy, biết đỡ người khi nghệ sĩ thực hiện động tác. Ngược lại, cũng có những con rất “bất tham”, đang chạy êm bỗng đổi nước, tăng tốc, hất đầu, đẩy người cưỡi văng khỏi lưng. Nghệ sĩ Duy Sơn từng bị ngã ngay trên sân khấu, ba con ngựa phía sau dồn lên, giẫm qua người. May mắn, anh chỉ bị trầy xước ngoài da.

Trong bối cảnh xiếc thế giới đang dần nói không với động vật hoang dã, ngựa trở thành một trong những loài thú lớn hiếm hoi vẫn giữ được vị trí trung tâm trên sân khấu tròn. Theo NSND Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, phát triển xiếc ngựa là hướng đi chiến lược mà Liên đoàn tập trung đầu tư trong năm Bính Ngọ 2026. Trên thế giới, đặc biệt tại châu Âu, xiếc ngựa được đầu tư mạnh mẽ, có sân khấu quy tụ tới hàng chục con ngựa cùng lúc, tạo nên những màn trình diễn mãn nhãn và giàu cảm xúc.

Hiện nay, Liên đoàn sở hữu 3 con ngựa và đang xây dựng các chương trình lấy hình tượng ngựa làm trục xuyên suốt. Tiêu biểu, vào mùng 3 Tết vừa qua, Liên đoàn đã ra mắt chương trình Ngựa du xuân ba miền, trong đó hình tượng ngựa giữ vai trò trung tâm, dẫn dắt hành trình văn hóa xuyên suốt từ Bắc vào Nam.

Song song là kế hoạch dàn dựng các hoạt cảnh quy mô lớn, kết hợp xiếc ngựa, xiếc người và nghệ thuật tạo hình sân khấu. Để phục vụ định hướng này, Liên đoàn đã cải tạo toàn bộ mặt sàn sân khấu tròn, nhằm đáp ứng những yêu cầu vận động khắt khe của ngựa khi biểu diễn. Đây được xem là khoản đầu tư dài hơi, đặt nền móng cho sự phát triển bền vững của xiếc ngựa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

THANH MAI