Bản ghi nhớ Mỹ - Iran và những tác động địa chiến lược đối với châu Á

Con tàu di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: AA/TTXVN phát

Theo phân tích của hãng tin CNA, trước mắt, dư luận quan tâm đến việc liệu Iran có chấp nhận các giới hạn có thể được kiểm chứng hay không, eo biển Hormuz có tiếp tục được duy trì thông suốt và liệu Israel có chấp nhận một thỏa thuận mà nước này không giữ vai trò định hình hoàn toàn. Tuy nhiên, đối với châu Á, vấn đề quan trọng hơn là liệu Iran có thể một lần nữa trở thành cầu nối giữa khu vực này với Trung Đông và châu Âu hay không. Đây là câu hỏi có ý nghĩa trực tiếp đối với Ấn Độ, Trung Quốc và Đông Nam Á.

Iran từ lâu vẫn giữ vị trí chiến lược, là cầu nối giữa Ấn Độ với Afghanistan và khu vực Á - Âu, đồng thời tạo hành lang kết nối Trung Quốc với Thổ Nhĩ Kỳ và châu Âu. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều thập kỷ đã khiến lợi thế địa lý này chưa được khai thác hiệu quả. Nếu MOU tạo điều kiện để Iran phát huy trở lại vai trò kết nối về kinh tế, nước này có thể góp phần mở ra các tuyến vận tải và chuỗi cung ứng mới. Ngược lại, nếu không gian địa chiến lược quanh Iran tiếp tục bị quân sự hóa, lợi thế này có thể trở thành một điểm nghẽn địa chính trị.

Lợi ích trực tiếp của Ấn Độ

Trong số các nước châu Á, Ấn Độ là quốc gia có lợi ích trực tiếp nhất trong vấn đề Iran. Đối với New Delhi, Iran vừa gắn với bài toán an ninh năng lượng, vừa mở ra cơ hội tăng cường kết nối thương mại và vận tải.

Vì vậy, Ấn Độ không thể coi cuộc khủng hoảng Iran là một vấn đề xa xôi ở Trung Đông, bởi nguồn cung dầu mỏ, hoạt động vận tải biển và nhiều lợi ích kinh tế của nước này đều gắn chặt với eo biển Hormuz. Không chỉ là một điểm nghẽn chiến lược của thị trường năng lượng toàn cầu, eo biển Hormuz còn giữ vai trò quan trọng đối với an ninh năng lượng và thương mại của Ấn Độ.

Tuy nhiên, lợi ích của New Delhi tại Iran không chỉ dừng ở dầu mỏ. Cảng Chabahar, nằm ở bờ biển Đông Nam Iran, vẫn là một trong những dự án kết nối chiến lược quan trọng của Ấn Độ. Thông qua cảng này, New Delhi có thể tiếp cận Afghanistan và Trung Á mà không phải đi qua Pakistan. Năm 2024, Ấn Độ đã ký thỏa thuận có thời hạn 10 năm để phát triển và vận hành cảng Chabahar.

Nếu MOU Mỹ - Iran tạo ra môi trường trừng phạt ổn định và dễ dự báo hơn, Chabahar có thể lấy lại động lực phát triển. Ngược lại, nếu những bất ổn tiếp diễn, cảng này vẫn sẽ giữ giá trị chiến lược nhưng khó phát huy hết tiềm năng về thương mại.

Mối quan tâm của Trung Quốc

Tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Nếu như Ấn Độ quan tâm nhiều đến kết nối thương mại, thì đối với Trung Quốc, ưu tiên hàng đầu là duy trì ổn định các tuyến cung ứng năng lượng. Bắc Kinh cần khu vực vùng Vịnh ổn định, bởi phần lớn lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz được đưa tới châu Á, trong đó Trung Quốc và Ấn Độ là hai nước nhập khẩu lớn.

Vì vậy, với Bắc Kinh, MOU Mỹ - Iran không chỉ liên quan đến quan hệ giữa Tehran và Washington, mà còn gắn với tính ổn định của dòng chảy năng lượng từ toàn bộ khu vực vùng Vịnh.

Việc tạm thời nới lỏng các hạn chế đối với dầu mỏ Iran có thể chưa ngay lập tức làm thay đổi thị trường năng lượng châu Á, nhất là khi nhiều nhà máy lọc dầu đã có nguồn cung tương đối ổn định. Tuy nhiên, các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc được đánh giá có điều kiện thuận lợi hơn để tiếp nhận dầu Iran, phục vụ hoạt động chế biến và dự trữ.

Việc giảm căng thẳng giúp Trung Quốc giảm rủi ro trên các tuyến hàng hải và tiếp tục tiếp cận nguồn dầu Iran với mức giá ưu đãi. Dù vậy, nếu Iran từng bước tái hội nhập theo các quy tắc do phương Tây định hình, Trung Quốc có thể mất dần lợi thế trong việc tiếp cận nguồn dầu giá rẻ từ Tehran.

Tương lai của vấn đề Iran và tác động tới Đông Nam Á

Đối với Đông Nam Á, tác động của vấn đề Iran chủ yếu nằm ở những hệ lụy kinh tế do bất ổn gây ra. Khu vực này phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu và các tuyến vận tải biển tập trung. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) từng cảnh báo rằng trước khi khủng hoảng xảy ra, khoảng 60% lượng dầu thô nhập khẩu của Đông Nam Á và 1/3 lượng khí đốt nhập khẩu của khu vực đến từ Trung Đông.

Do đó, bất kỳ biến động nào quanh eo biển Hormuz cũng có thể tác động đến giá điện, chi phí vận tải, giá lương thực và tình hình lạm phát.

Chính vì vậy, diễn biến tiếp theo của vấn đề Iran có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Có thể hình dung ba kịch bản lớn.

Kịch bản thứ nhất là tái hội nhập có kiểm soát. Trong trường hợp này, MOU được duy trì, cơ chế giám sát hạt nhân trở nên đáng tin cậy, việc nới lỏng trừng phạt mang lại hiệu quả thực tế, Israel được kiềm chế hoặc bảo đảm lợi ích, còn eo biển Hormuz tiếp tục mở cửa.

Iran có thể chưa được bình thường hóa hoàn toàn trong quan hệ quốc tế, nhưng vị trí địa chiến lược của nước này sẽ có điều kiện được khai thác nhiều hơn cho các hoạt động kinh tế và kết nối.

Kịch bản thứ hai là kịch bản kết nối trong “vùng xám” - khả năng được đánh giá là thực tế hơn. Khi đó sẽ không có một thỏa thuận toàn diện, nhưng cũng không xảy ra chiến tranh quy mô lớn.

Các biện pháp trừng phạt vẫn được duy trì không đồng đều, Israel tiến hành các hoạt động hạn chế. Hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz phần lớn vẫn được duy trì, trong khi một số hoạt động thương mại vẫn diễn ra thông qua các cơ chế miễn trừ, thỏa thuận không chính thức và mạng lưới ngoài phương Tây.

Kịch bản thứ ba là tái quân sự hóa và gia tăng đối đầu. Nếu MOU sụp đổ, Israel mở rộng các cuộc tấn công, Iran gia tăng sử dụng lợi thế địa chiến lược tại eo biển Hormuz trong các tính toán chiến lược, còn Mỹ khôi phục chính sách gây áp lực tối đa.

Trong trường hợp này, các dự án liên quan tới Iran của Ấn Độ và Trung Quốc có thể bị đình trệ. Đông Nam Á sẽ phải đối mặt với chi phí năng lượng và bảo hiểm vận tải tăng cao.

Bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran chưa giải quyết được tận gốc vấn đề Iran mà mới chỉ mở ra câu hỏi về vai trò của nước này sau xung đột: trở thành một hành lang kết nối, một trung tâm trong “vùng xám”, hay tiếp tục là một điểm nghẽn địa chính trị. Trong khi hồ sơ hạt nhân nhiều khả năng vẫn tiếp tục là trọng tâm của các cuộc đàm phán ngoại giao, vị trí địa chiến lược của Iran được cho là sẽ có ảnh hưởng đáng kể tới những hệ quả kinh tế đối với khu vực trong thời gian tới.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc