Bài toán tự chủ đất hiếm của EU: Từ 'gót chân Achilles' đến tham vọng xây dựng chuỗi cung ứng riêng

Đất hiếm: Mắt xích chiến lược trong tham vọng tự chủ của EU

Khi Trung Quốc liên tiếp áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với một số khoáng sản chiến lược trong những năm gần đây, giới hoạch định chính sách châu Âu ngày càng nhận thức rõ một thực tế: tham vọng phát triển công nghệ cao và chuyển đổi xanh của EU đang phụ thuộc đáng kể vào các nguồn nguyên liệu nằm ngoài biên giới.

Trong số đó, đất hiếm nổi lên như một mắt xích đặc biệt quan trọng.

Đất hiếm là nhóm gồm 17 nguyên tố hóa học có đặc tính từ tính và điện hóa đặc biệt, đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất xe điện, tua-bin gió, chất bán dẫn và các hệ thống quốc phòng hiện đại.

Dù không thực sự khan hiếm trong tự nhiên, việc khai thác và tinh chế đất hiếm đòi hỏi công nghệ phức tạp, khiến chuỗi cung ứng của những vật liệu này trở thành một nguồn sức mạnh chiến lược mới trong nền kinh tế toàn cầu.

Đối với EU, đất hiếm ngày càng trở thành một yếu tố sống còn trong quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Tham vọng đạt trung hòa carbon vào năm 2050, mở rộng sản xuất xe điện và phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao khiến nhu cầu về đất hiếm của khối tăng mạnh. Các nguyên tố như neodymium, praseodymium hay dysprosium là thành phần không thể thiếu trong nam châm vĩnh cửu NdFeB - bộ phận cốt lõi của động cơ xe điện và tua-bin gió ngoài khơi.

Tuy nhiên, đằng sau những mục tiêu đầy tham vọng đó là một thực tế đáng lo ngại.

Hiện nay, hơn 98% lượng đất hiếm nhập khẩu của EU đến từ Trung Quốc. Đáng chú ý hơn, gần như toàn bộ lượng đất hiếm sử dụng trong ngành sản xuất nam châm vĩnh cửu của Brussels đều phải trải qua quá trình tinh chế tại quốc gia này.

Điều đó đồng nghĩa với việc bất kỳ biến động nào trong chuỗi cung ứng toàn cầu cũng có thể tác động trực tiếp đến các ngành công nghiệp chiến lược của "lục địa già". Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, sự phụ thuộc quá mức vào một nguồn cung duy nhất không còn đơn thuần là vấn đề thương mại, mà đã trở thành thách thức đối với an ninh kinh tế.

Thực tế, châu Âu không hoàn toàn thiếu tài nguyên.

Trong những năm gần đây, một số phát hiện mới đã mang lại hy vọng về khả năng phát triển nguồn cung nội địa. Nổi bật nhất là mỏ Per Geijer tại Kiruna, miền Bắc Thụy Điển, được công ty khai khoáng LKAB công bố vào năm 2023. Với trữ lượng ước tính hơn 1 triệu tấn oxit đất hiếm, đây được xem là mỏ đất hiếm lớn nhất từng được phát hiện tại châu Âu.

Ngoài ra, Na Uy được cho là sở hữu hơn 600.000 tấn đất hiếm, trong khi Phần Lan và Greenland cũng có nhiều dự án tiềm năng đang được nghiên cứu.

Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất của EU không nằm ở số lượng mỏ khai thác.

Điểm yếu cốt lõi nằm ở khâu chế biến trung nguồn, bao gồm tách hóa học, tinh luyện và sản xuất vật liệu trung gian. Đây là mắt xích quyết định giá trị gia tăng của chuỗi cung ứng, nhưng cũng là lĩnh vực mà Trung Quốc đang nắm giữ ưu thế vượt trội, kiểm soát khoảng 90-98% công suất tinh chế đất hiếm toàn cầu.

Nói cách khác, ngay cả khi châu Âu khai thác được nhiều quặng hơn trong tương lai, mục tiêu tự chủ vẫn khó thành hiện thực nếu không xây dựng được năng lực chế biến tương ứng.

Cuộc đua xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm

Nhận thức rõ những rủi ro từ sự phụ thuộc hiện nay, EU đã bắt đầu chuyển cách tiếp cận đối với đất hiếm từ tư duy thị trường sang tư duy chiến lược. Trong đó, Đạo luật Nguyên liệu thô Chiến lược (CRMA) được xem là nền tảng cho nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng nguyên liệu độc lập của liên minh cờ xanh.

Theo các mục tiêu được đặt ra đến năm 2030, ít nhất 10% nhu cầu nguyên liệu chiến lược của EU sẽ được khai thác trong nội bộ châu lục, 40% công suất chế biến được thực hiện tại EU và 25% nhu cầu được đáp ứng từ các hoạt động tái chế.

Đồng thời, khối này cũng đặt mục tiêu không để quá 65% nhu cầu đối với bất kỳ nguyên liệu chiến lược nào phụ thuộc vào một quốc gia thứ ba duy nhất.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, ưu tiên hàng đầu của EU là lấp đầy khoảng trống trong khâu chế biến trung nguồn. EU đang thúc đẩy các cơ chế hỗ trợ tài chính nhằm khuyến khích đầu tư vào các dự án khai thác và tinh chế đất hiếm. Các đề xuất bao gồm: hợp đồng bao tiêu dài hạn, cơ chế bảo đảm giá và các gói hỗ trợ đầu tư nhằm giảm thiểu rủi ro cho doanh nghiệp trước những biến động của thị trường toàn cầu.

Đồng thời, EU cũng thúc đẩy cơ chế cấp phép nhanh nhằm rút ngắn thời gian triển khai các dự án chiến lược, đặc biệt tại những khu vực giàu tiềm năng như Kiruna của Thụy Điển.

Tuy nhiên, xây dựng nguồn cung nội địa chỉ là một phần của bài toán.

Trong ngắn hạn, EU vẫn cần bảo đảm khả năng chống chịu trước các cú sốc nguồn cung từ bên ngoài. Vì vậy, ý tưởng thành lập một khu dự trữ nguyên liệu thô chiến lược ở cấp độ châu Âu đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn.

Khác với việc tích trữ quặng thô, các đề xuất hiện nay tập trung vào việc dự trữ các sản phẩm đã qua chế biến như oxit đất hiếm, kim loại hoặc nam châm tiêu chuẩn. Mô hình này được kỳ vọng sẽ giúp châu Âu duy trì hoạt động sản xuất trong trường hợp xảy ra gián đoạn thương mại hoặc các biện pháp hạn chế xuất khẩu bất ngờ.

EU cũng đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa nguồn cung thông qua các đối tác đáng tin cậy. Canada, Australia và Namibia hiện là những quốc gia được EU đặc biệt chú trọng trong chiến lược ngoại giao nguyên liệu.

Về dài hạn, Brussels cũng đẩy mạnh nghiên cứu vật liệu thay thế và phát triển kinh tế tuần hoàn nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào đất hiếm. Hàng trăm triệu Euro đã được đầu tư cho các dự án tái chế nhằm thu hồi đất hiếm từ pin, xe điện, tua-bin gió và rác thải điện tử. Mục tiêu là đến năm 2030, khoảng 25% nhu cầu nguyên liệu chiến lược của châu Âu sẽ được đáp ứng từ các nguồn tái chế.

Dù vậy, con đường hướng tới tự chủ về đất hiếm của EU vẫn còn nhiều thách thức. Việc xây dựng mỏ mới và nhà máy tinh chế có thể mất nhiều năm, trong khi Trung Quốc vẫn duy trì lợi thế vượt trội ở hầu hết các khâu của chuỗi giá trị.

Đối với EU, đất hiếm không chỉ là vấn đề nguyên liệu, mà còn là bài toán an ninh kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh trong tương lai. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ và địa chính trị ngày càng gay gắt, khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm sẽ là một trong những phép thử quan trọng đối với tham vọng tự chủ chiến lược của châu Âu.

Ái Nhi