Bài học không có trong sách giáo khoa

Phiên tòa giả định được tổ chức ngay tại sân Trường THPT Mường Lát, thu hút đông đảo học sinh theo dõi, tìm hiểu kiến thức pháp luật qua tình huống thực tế.

Khi sân trường trở thành phòng xử án

Giữa tháng 5, tiếng búa của chủ tọa vang lên giữa sân Trường THPT Mường Lát. Hơn 1.100 học sinh bỗng lặng đi khi đại diện viện kiểm sát công bố cáo trạng, hai “bị cáo” cúi đầu trước vành móng ngựa, lực lượng cảnh sát tư pháp đứng nghiêm phía sau. Không có phòng xử án, cũng không phải vụ án thật, chỉ là một phiên tòa giả định, nhưng những gì diễn ra trong gần hai giờ đủ để nhiều học sinh lần đầu hình dung rõ cái giá pháp lý của một phút bồng bột.

Sân trường hôm ấy được bố trí như một phòng xử án thu nhỏ. Bàn Hội đồng xét xử, đại diện viện kiểm sát, luật sư, thư ký, bục khai báo, hàng ghế bị cáo... được sắp xếp theo đúng trình tự tố tụng. Phiên tòa giả định lựa chọn chủ đề phòng, chống ma túy học đường - vấn đề vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ ở khu vực biên giới. Từ công bố cáo trạng, xét hỏi, tranh luận đến tuyên án đều diễn ra như một phiên tòa hình sự thực sự. Xen giữa các phần là những câu hỏi pháp luật để học sinh trực tiếp trả lời, trao đổi với những người tiến hành tố tụng.

Ngồi dưới sân trường, em Phàng Văn Chà, học sinh Trường THPT Mường Lát, chăm chú theo dõi từng lời khai của bị cáo. "Trước đây em nghĩ nhiều việc chỉ là bồng bột, đánh nhau hay nghe bạn rủ rê thì cùng lắm bị nhà trường xử lý. Sau phiên tòa, em hiểu mỗi hành vi đều có thể phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Em sẽ cẩn trọng hơn trong các mối quan hệ và biết cách từ chối những lời rủ rê vi phạm pháp luật".

Không chỉ Chà, nhiều học sinh lần đầu nhận ra những hành vi tưởng nhỏ như đánh nhau, sử dụng ma túy, điều khiển xe khi chưa đủ tuổi hay nghe theo lời rủ rê của bạn bè đều có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý và những hệ lụy lâu dài.

Các tình huống trong phiên tòa giả định được xây dựng từ những vụ việc có thật, giúp học sinh hình dung rõ hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm.

Phiên tòa giả định tại Trường THPT Mường Lát chỉ là một trong nhiều mô hình tuyên truyền pháp luật đang được triển khai tại các trường học trên địa bàn tỉnh. 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh tổ chức hơn 850 hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật, thu hút trên 120.000 lượt đoàn viên, thanh thiếu nhi tham gia; trong đó phiên tòa giả định ngày càng được nhiều địa phương lựa chọn.

Đưa pháp luật bước ra khỏi trang sách

Đằng sau một phiên tòa kéo dài gần hai giờ là nhiều tuần chuẩn bị của tòa án, viện kiểm sát, công an, đoàn thanh niên và nhà trường. Từ lựa chọn vụ án, xây dựng kịch bản, phân vai đến chuẩn bị phần giao lưu đều được tính toán kỹ để vừa bảo đảm đúng quy trình tố tụng, vừa phù hợp với lứa tuổi học sinh.

Anh Nguyễn Văn Tài, Bí thư Đoàn Tòa án Nhân dân tỉnh Thanh Hóa, cho biết điều khó nhất không phải dựng một phiên tòa mà là lựa chọn được câu chuyện đủ gần với đời sống học sinh. "Ở Mường Lát, chúng tôi lựa chọn chủ đề ma túy học đường vì sát với thực tế vùng biên. Trong khi đó, nhiều địa phương đồng bằng lại tập trung vào chủ đề vi phạm giao thông, bạo lực học đường hay tội phạm trên không gian mạng. Kịch bản phải gần với cuộc sống của học sinh thì các em mới thấy câu chuyện có thể xảy ra với chính mình".

Sau phiên tòa, học sinh trao đổi trực tiếp với đại diện tòa án, viện kiểm sát về những quy định pháp luật gắn với đời sống và lứa tuổi học đường.

Theo anh Tài, sức hấp dẫn của phiên tòa giả định nằm ở chỗ học sinh không chỉ nghe phổ biến pháp luật mà trực tiếp chứng kiến pháp luật được vận hành qua từng lời khai, từng phần tranh luận và bản án cuối cùng. Không có một kịch bản chung cho mọi địa bàn. Mỗi phiên tòa được xây dựng từ những nguy cơ pháp lý nổi lên ở từng địa phương. Chính điều đó giúp hoạt động tuyên truyền không dừng ở hình thức mà gắn với thực tiễn cuộc sống của học sinh.

Nhiều năm làm công tác quản lý giáo dục ở vùng biên, thầy Lê Văn Tùng, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Mường Lát, đánh giá: "Đây là một trong những hình thức tuyên truyền pháp luật tạo được sự tập trung và hiệu quả rõ nét. Nếu chỉ phổ biến văn bản hay nói chuyện chuyên đề, rất khó để học sinh hình dung hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm. Còn với phiên tòa giả định, các em được chứng kiến cả quá trình từ hành vi, điều tra, truy tố đến xét xử và tuyên án. Đó là những bài học trực quan mà sách giáo khoa khó có thể truyền tải đầy đủ".

Sau mỗi phiên tòa, nhiều học sinh chủ động hỏi giáo viên về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên, quy định xử lý đối với hành vi sử dụng ma túy, đánh nhau hay điều khiển phương tiện khi chưa đủ tuổi. Những câu hỏi xuất phát từ chính cuộc sống cho thấy pháp luật không còn là những điều khoản xa vời mà đã trở thành điều các em muốn tìm hiểu để bảo vệ bản thân.

Phiên tòa giả định không thể thay thế những tiết học pháp luật trong nhà trường. Nhưng khi những điều luật được đặt vào một câu chuyện, một bản án và những nhân vật rất gần với cuộc sống, khoảng cách giữa kiến thức và hành vi được rút ngắn đáng kể. Có lẽ đó cũng là giá trị lớn nhất của những phiên tòa giữa sân trường: giúp học sinh ghi nhớ pháp luật không chỉ bằng trang sách, mà bằng những trải nghiệm khó quên.

Bài và ảnh: Tăng Thúy