Bài 2 - Ethanol Việt Nam: Nhà máy sáng đèn, bài toán sống còn vẫn ở phía trước

Dây chuyền "thức dậy" sau gần 11 năm

Những ngày cuối tháng 6, xe chở sắn lát nối nhau chờ vào Nhà máy Nhiên liệu sinh học Dung Quất, tỉnh Quảng Ngãi. Bên trong phân xưởng, lò hơi, hệ thống lên men và chưng cất vận hành liên tục; tại phòng điều khiển, các thông số nhiệt độ, áp suất, lưu lượng và nồng độ ethanol thay đổi trên những màn hình lớn.

Các hạng mục sản xuất tại Nhà máy Nhiên liệu sinh học Dung Quất hoạt động trở lại sau gần 11 năm gián đoạn (Ảnh: Lê Đức).

Tại phòng thí nghiệm, mẫu ethanol và nước thải được lấy định kỳ hai giờ một lần để kiểm soát chất lượng trong quá trình vận hành. Cảnh sản xuất nhộn nhịp đối lập với gần 11 năm nhà máy chỉ duy trì nguồn nhân lực tối thiểu để bảo quản thiết bị.

Anh Bùi Minh Đức, Trưởng phòng Vận hành - Bảo dưỡng Công ty cổ phần Nhiên liệu Sinh học Dầu khí Miền Trung, kể rằng khi nhà máy dừng, nhiều đồng nghiệp phải chuyển nghề hoặc tìm việc làm thêm. Những người ở lại không biết ngày nào dây chuyền mới chạy lại.

"Nhìn các thiết bị hoạt động trở lại, chúng tôi có cảm giác được trở về với công việc mình đã lựa chọn. Mong muốn lớn nhất là nhà máy chạy ổn định để người lao động có việc làm lâu dài", anh Đức nói.

Nhân viên theo dõi các thông số của dây chuyền tại phòng điều khiển Nhà máy Nhiên liệu sinh học Dung Quất (Ảnh: Lê Đức).

Nhà máy được khởi công năm 2009 với tổng mức đầu tư hơn 2.100 tỷ đồng, công suất thiết kế khoảng 100 triệu lít ethanol nhiên liệu mỗi năm. Theo hồ sơ doanh nghiệp cung cấp, dự án cho ra sản phẩm đầu tiên vào tháng 2/2012 nhưng dừng hoạt động từ tháng 4/2015. Giá dầu thế giới giảm sâu làm xăng khoáng rẻ đi, thị trường E5 phát triển chậm hơn dự kiến, trong khi nhà máy phải gánh giá sắn biến động, lãi vay cao và hiệu suất vận hành chưa tối ưu.

Lịch sử của dự án cho thấy một nhà máy có thể mất thăng bằng khi đầu ra nhỏ, hợp đồng thiếu ổn định và giá thành cao cùng xuất hiện. Một quyết định mở thị trường có thể gọi dây chuyền thức dậy, nhưng không thể thay cho công nghệ tốt, quản trị hiệu quả và sức cạnh tranh lâu dài.

E10 mở cửa thị trường nhưng...

Cuối năm 2025, Công ty Cổ phần Nhiên liệu Sinh học Dầu khí Miền Trung bắt đầu tổng bảo dưỡng dây chuyền. Theo ông Phạm Văn Vượng, Giám đốc công ty, hàng nghìn hạng mục từ lò hơi, lên men, chưng cất, enzyme, vi sinh đến xử lý nước thải và hệ thống điều khiển được kiểm tra lại. Ngày 6/2/2026, nhà máy sản xuất lô ethanol đầu tiên sau nhiều năm dừng hoạt động; sáu ngày sau, gần 463 m3 E100 được chuyển sang phục vụ phối trộn E10 tại Dung Quất.

Công nhân bốc dỡ sắn lát, nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất ethanol tại Nhà máy Nhiên liệu sinh học Dung Quất (Ảnh: Lê Đức).

Tại thời điểm phóng viên khảo sát, ông Phạm Văn Vượng cho biết nhà máy sản xuất khoảng 200m³ E100 mỗi ngày, tương đương xấp xỉ 60% công suất thiết kế, và tiêu thụ khoảng 400-450 tấn sắn lát. Lũy kế đến nay, đã sản xuất khoảng 30.000m³ E100, toàn bộ sản phẩm được chuyển trực tiếp qua đường ống sang Nhà máy lọc dầu Dung Quất phục vụ phối trộn.

Nguyên liệu được mua từ miền Trung, Tây Nguyên và một phần từ Lào. Doanh nghiệp đang thay một số chủng enzyme, tối ưu quá trình lên men, đồng thời tính phương án sử dụng luân phiên sắn lát và ngô cao sản theo mùa vụ nhằm giảm phụ thuộc vào một nguồn nguyên liệu.

Theo ông Vượng, hiệu quả cuối cùng vẫn phải được đo bằng giá thành một mét khối E100 và khả năng bán đều trong thời gian dài, không chỉ bằng việc dây chuyền đã chạy lại.

Nhân viên lấy mẫu trong quá trình sản xuất để kiểm tra, kiểm soát chất lượng sản phẩm (Ảnh: Lê Đức).

Ở quy mô toàn ngành, ông Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công thương, cho biết bảy nhà máy ethanol từng được đầu tư trong giai đoạn những năm 2010; hiện bốn nhà máy duy trì hoặc vừa phục hồi sản xuất.

Theo tính toán của Bộ Công Thương, khi E10 được bán trên phạm vi toàn quốc, nhu cầu E100 phục vụ phối trộn E10 khoảng 92.000-100.000m³ mỗi tháng, trong khi nguồn E100 sản xuất trong nước mới cung cấp khoảng 20-25%. Phần thiếu hụt vẫn phải bù bằng nhập khẩu.

Petrolimex và PVOIL cho biết đang kết hợp mua E100 trong nước với nguồn nhập khẩu, đồng thời duy trì tồn kho, kho bể và nhiều phương thức vận chuyển để bảo đảm pha chế. Cách tổ chức ấy giúp thị trường không thiếu nhiên liệu trong tháng đầu, nhưng cũng cho thấy sự trở lại của vài nhà máy chưa đồng nghĩa Việt Nam đã tự chủ được ethanol. Một lô hàng có thể giúp dây chuyền chạy lại; kế hoạch nguyên liệu, vốn và vận hành cả năm lại cần một thị trường dự báo được.

Sản xuất bền vững cần đầu ra dài hạn

Ông Đỗ Văn Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Nhiên liệu Sinh học Việt Nam, cho rằng một số thương nhân đầu mối vẫn tìm nguồn ethanol quá sát thời điểm cần hàng, trong khi nhà máy phải chuẩn bị nguyên liệu và sản xuất từ trước. Hiệp hội khuyến nghị hợp đồng nên được ký sớm ít nhất 45 ngày đến hai tháng, có thời hạn đủ dài và cơ chế điều chỉnh theo biến động nguyên liệu.

Anh Bùi Minh Đức, Trưởng phòng Vận hành – Bảo dưỡng, là một trong những người ở lại duy trì, bảo quản thiết bị trong thời gian nhà máy dừng hoạt động (Ảnh: Lê Đức).

Với ngành ethanol, một thị trường vừa mở chưa đủ để bảo đảm sản xuất bền vững. Nhà máy không thể chạy máy theo từng cuộc gọi ngắn hạn mà cần hợp đồng đủ dài để chuẩn bị nguyên liệu và vận hành; còn người nông dân không thể yên tâm xuống giống chỉ vì một mùa giá cao mà cần một cam kết chắc chắn.

Hợp đồng dài hạn giúp nhà sản xuất dự báo đầu ra, nhưng ông Tuấn cũng thừa nhận việc tái khởi động còn phụ thuộc vốn, giá nguyên liệu, công nghệ và khả năng cạnh tranh với ethanol nhập khẩu.

Từ góc độ quản lý, ông Đào Duy Anh lưu ý nhiều nhà máy đã có tuổi đời công nghệ hơn 10 năm, trong khi Việt Nam chưa có một kế hoạch đồng bộ từ vùng nguyên liệu đến nhà máy và logistics. Vì vậy, hợp đồng dài hạn chỉ tạo nền để doanh nghiệp đầu tư; khả năng sống khỏe vẫn phụ thuộc vào hiệu suất thu hồi, tiêu hao năng lượng, chất lượng sản phẩm, cách tận dụng phụ phẩm và kỷ luật quản trị.

Ý tưởng, nội dung và chỉ đạo thiết kế: Xuân Thu. Thiết kế đồ họa với sự hỗ trợ của ChatGPT.

Các đề xuất về thuế, giá sàn, bao tiêu hoặc hỗ trợ tín dụng có thể tạo khoảng thở cho ngành non trẻ, nhưng cũng có thể làm tăng giá thành E100, từ đó tác động tới giá E10, nếu thiếu giới hạn và tiêu chí đánh giá.

Nhà máy Dung Quất sáng đèn trở lại là tín hiệu đáng mừng, nhất là với những người đã chờ đợi gần 11 năm. Nhưng sự hồi sinh chỉ được chứng minh sau nhiều hợp đồng và nhiều năm vận hành ổn định.

Mỗi ngày, Dung Quất cần hàng trăm tấn sắn. Nhưng sắn không tự mọc ra từ chính sách - nó cần giá cả, hợp đồng và niềm tin từ những người nông dân.

(Còn tiếp)

Bài 3: Sắn nhiều, nguyên liệu cho ethanol vẫn chưa chắc đủ

Nhóm phóng viên