Bài 1: Tự chủ chiến lược về công nghiệp quốc phòng, tầm nhìn đột phá trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

4 nội dung trụ cột của tự chủ chiến lược CNQP bao gồm: Tự chủ về nghiên cứu, thiết kế, công nghệ lõi; Tự chủ về năng lực sản xuất, tích hợp hệ thống; Tự chủ về chuỗi cung ứng vật tư chiến lược ngách; và Tự chủ về tư duy phát triển lưỡng dụng. Từ thực trạng phát triển CNQP giai đoạn 2020-2025 với những bước nhảy vọt về thể chế và năng lực thực tế của các doanh nghiệp quân đội, bài viết đề xuất hệ thống giải pháp trọng tâm, đột phá, góp phần đưa Nghị quyết Đại hội XIV đạt được mục tiêu về CNQP.

Tự chủ chiến lược - một đòi hỏi khách quan, cấp thiết

Dựng nước đi đôi với giữ nước là quy luật trường tồn, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm của dân tộc Việt Nam. Trong suốt quá trình lịch sử ấy, các thế hệ người Việt đã không ngừng phát huy tinh thần tự lực, tự cường, sáng tạo ra các loại vũ khí, trang bị để bảo vệ giang sơn, bờ cõi, đánh bại mọi kẻ thù xâm lược. Bước vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, nhiệm vụ bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc đặt ra những yêu cầu mới ngày càng cao, đòi hỏi những tư duy chiến lược mang tính đột phá xuất phát từ thực lực kinh tế, khoa học và công nghệ quốc gia.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng ghi dấu ấn quan trọng với chủ trương: “Nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và khả năng huy động nguồn lực đáp ứng yêu cầu mọi tình huống quốc phòng, an ninh”. Đây là một nguyên tắc sống còn, một quyết sách chính trị sâu sắc, hoàn toàn đúng đắn, phản ánh tầm nhìn chiến lược của Đảng trước những biến động địa chính trị toàn cầu mang tính cấu trúc hiện nay. Trong đó, tự chủ chiến lược về công nghiệp quốc phòng (CNQP) đóng vai trò nền tảng, là cốt lõi của tiềm lực quốc phòng quốc gia. Việc xây dựng và phát triển một nền CNQP chủ động, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại, vừa là trụ cột của quốc phòng an ninh, vừa gắn kết chặt chẽ để trở thành mũi nhọn của nền công nghiệp quốc gia là một đòi hỏi khách quan, một mệnh lệnh hành động cấp thiết.

Từ trái qua: Xe bảo trì tên lửa, xe chở tên lửa, đài radar dẫn bắn, xe chỉ huy của tổ hợp và bệ phóng tự hành, của tổ hợp Trường Sơn. Ảnh:qdnd.vn

Cơ sở lý luận từ Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh

Nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho tư duy chiến lược của Đảng ta về độc lập, tự chủ quốc phòng trước hết bắt nguồn từ những lý luận kinh điển của Chủ nghĩa Mác - Lênin. Học thuyết Mác - Lênin khẳng định quyền dân tộc tự quyết là quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm của mọi quốc gia, trong đó bao gồm quyền tự quyết tối cao về đường lối quốc phòng, quân sự. V.I.Lênin đã từng chỉ rõ: “Tất cả các dân tộc có quyền tự do, tự quyết”, và quan trọng nhất chính là “Quyền tự quyết về chính trị, quyền độc lập”. Dưới góc nhìn biện chứng mác-xít, một quốc gia nếu lệ thuộc vào nước ngoài về vũ khí, trang bị kỹ thuật thì tất yếu sẽ dẫn đến sự chi phối về cả chính trị, kinh tế và đường lối quân sự. Khi đó, lợi ích quốc gia - dân tộc sẽ bị phụ thuộc hoàn toàn vào các toan tính chiến lược của các thế lực bên ngoài; đó chính là con đường ngắn nhất dẫn đến tình trạng mất độc lập trên thực tế, cho dù quốc gia đó có thể vẫn tồn tại quyền độc lập trên danh nghĩa. Đồng thời, Chủ nghĩa Mác - Lênin cũng khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và quốc phòng: sức mạnh chiến đấu của quân đội phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế và trình độ sản xuất vật chất của nền công nghiệp quốc gia.

Vận dụng sáng tạo và phát triển tư tưởng Chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng tầm thành tư tưởng về độc lập, tự chủ và tinh thần tự quyết dân tộc cốt lõi. Người luôn căn dặn: “Nêu cao tinh thần độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường, đem sức ta mà giải phóng cho ta”. Đối với công tác xây dựng lực lượng vũ trang và bảo đảm kỹ thuật, Người khẳng định một chân lý sâu sắc: “Việc sản xuất vũ khí để đánh giặc cứu nước là việc làm đại nghĩa”. Ngay từ những ngày đầu lập nước, dù trong hoàn cảnh vô cùng thiếu thốn, chính quyền cách mạng non trẻ đã bắt tay ngay vào việc xây dựng các cơ sở quân giới, giao cho các nhà khoa học yêu nước làm nòng cốt để tự chế tạo vũ khí. Tư tưởng cốt lõi của Người chỉ ra rằng: Muốn kháng chiến lâu dài, muốn giữ vững nền độc lập thì không thể trông chờ, ỷ lại vào sự giúp đỡ bên ngoài mà phải tự mình làm chủ lấy vũ khí, đạn dược. Sức mạnh tự lực cánh sinh chính là gốc rễ để giữ vững chủ quyền chiến lược của quốc gia.

Bài học từ thực tiễn lịch sử cách mạng Việt Nam

Thực tiễn lịch sử dựng nước và giữ nước hàng nghìn năm của dân tộc cũng như lịch sử cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng đã chứng minh: tự chủ vũ khí chính là khát vọng, là điều kiện tiên quyết để bảo tồn nòi giống và khẳng định chủ quyền độc lập.

Nhìn lại lịch sử Việt Nam, ông cha ta đã sớm bộc lộ tài năng quân sự và công nghệ xuất sắc để đối phó với các thế lực bành trướng có vị trí địa chính trị đặc biệt nguy hiểm. Ở thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc, tướng quân Cao Lỗ đã sáng chế ra nỏ Liên Châu - thứ vũ khí cực kỳ lợi hại, được thần thoại hóa thành “nỏ thần”. Sách sử Trung Hoa từng mô tả kinh hoàng:“Bằng một loạt bắn, nỏ Liên Châu có thể hạ sát 300 tên địch”; sách Việt sử lược ghi nhận An Dương Vương có vạn tinh binh trang bị nỏ thần bắn một phát ra mười mũi tên. Những phát hiện khảo cổ học năm 1959 tại thành Cổ Loa với hơn một vạn mũi tên đồng ba cạnh cùng hệ thống lò đúc, khuôn đúc đã chứng minh năng lực tự chủ chế tạo vũ khí hàng loạt xuất sắc từ hàng nghìn năm trước.

Đến cuối thế kỷ XIV và đầu thế kỷ XV, trước yêu cầu chống giặc ngoại xâm ngày càng cao, nền công nghiệp quân sự phong kiến Việt Nam tiếp tục đạt đỉnh cao với việc chế tạo hỏa pháo và các loại vũ khí sử dụng thuốc súng. Trận thủy chiến năm 1390 trên sông Hải Triều chứng kiến đô tướng Trần Khát Chân sử dụng hỏa pháo tiêu diệt chiến thuyền của vua Chiêm Thành Chế Bồng Nga. Đặc biệt, năm 1405, Hồ Hán Thương đã huy động những bậc kỳ tài công nghệ trong thiên hạ đúc thành công “thần cơ sang pháo” (súng thần công) - loại đại bác có cấu tạo nòng trơn, bệ đỡ, sử dụng thuốc súng có sức công phá vô cùng lớn. Nhà bác học Lê Quý Đôn trong Vân Đài loại ngữ đã ghi chép chi tiết về loại súng này. Đáng tiếc, dù có vũ khí hiện đại nhưng do sai lầm về đường lối chính trị, nhà Hồ thất bại, nhà Minh đã cướp bách khoa toàn thư kỹ thuật và bắt sống cha con Hồ Nguyên Trừng về Trung Quốc để ép đúc súng phục vụ cho quân đội phương Bắc. Lịch sử đã để lại bài học xương máu: Công nghệ vũ khí dù tinh xảo đến đâu nhưng nếu tách rời đường lối chiến tranh nhân dân, tách rời mục tiêu “đại nghĩa” vì dân thì cũng không thể bảo vệ được bờ cõi.

Bước vào thời đại Hồ Chí Minh, thực tiễn hai cuộc kháng chiến thần thánh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược một lần nữa khẳng định chân lý về sự tự chủ quốc phòng. Trong kháng chiến chống Pháp, từ những xưởng quân giới thô sơ giữa rừng sâu chiến khu, các kỹ sư, công nhân quân giới dưới sự chỉ đạo kỹ thuật của đồng chí Trần Đại Nghĩa đã nghiên cứu, chế tạo thành công những vũ khí mang tính bước ngoặt như súng Bazoka, súng không giật SKZ, đạn bay (giai đoạn 1945-1954). Những vũ khí tự chế này đã bẻ gãy hệ thống xe tăng, lô cốt kiên cố của thực dân Pháp. Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, chúng ta không chỉ dừng lại ở sửa chữa mà đã đi sâu nghiên cứu cải tiến, đồng bộ các khí tài công nghệ cao do các nước xã hội chủ nghĩa viện trợ, đỉnh cao là cải tiến hệ thống tên lửa SAM-2, nghiên cứu các loại hỏa thuật, hỏa cụ, thiết bị điều khiển nổ đặc biệt để đánh bại pháo đài bay B-52, đập tan các chiến dịch phong tỏa bằng bom từ trường, thủy lôi của kẻ thù.

Những thành tựu lịch sử ấy đã được ghi nhận xứng đáng bằng các giải thưởng cao quý như: Giải thưởng Hồ Chí Minh trao cho đồng chí Trần Đại Nghĩa với cụm công trình nghiên cứu chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí súng bazoka, SKZ, đạn bay; Cụm công trình “Nghiên cứu thiết kế, chế tạo vũ khí bộ binh” (năm 2012). Cùng với đó là các Giải thưởng cấp Nhà nước dành cho các cụm công trình thiết kế chế tạo hỏa thuật hỏa cụ, lựu đạn, thủ pháo đặc biệt, vũ khí súng nòng trơn, súng có rãnh xoắn, và công nghệ đóng tàu thủy cao tốc phục vụ lực lượng Cảnh sát biển “TT400”.

Từ thực tiễn đó, có thể khẳng định rằng: Việc bảo đảm trang bị cho Quân đội đã có sự chuyển đổi căn bản, từ nhập khẩu là chính sang tự nghiên cứu, sản xuất trong nước. Đây là bước tiến mang tính quyết định, khẳng định khả năng tự chủ của CNQP Việt Nam. Thực tiễn cách mạng khẳng định: Tự chủ về vũ khí, trang bị kỹ thuật không chỉ là bảo đảm nguồn lực vật chất cho chiến tranh, mà quan trọng hơn, nó đem lại sự độc lập về mặt tác chiến, giúp quân đội ta linh hoạt xây dựng các phương án chiến thuật độc đáo, phù hợp với nghệ thuật quân sự Việt Nam, không bị bó buộc hay chịu áp lực điều khiển từ các thế lực cung cấp nước ngoài.

Tổ hợp tên lửa Trường Sơn do Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) tự chủ nghiên cứu, sản xuất. Ảnh:qdnd.vn

Bối cảnh khu vực, thế giới hiện nay và yêu cầu từ tiến trình hiện đại hóa quân đội

Chủ trương tự chủ chiến lược về CNQP trong Nghị quyết Đại hội XIV được đưa ra dựa trên sự phân tích thấu đáo tình hình địa chính trị thế giới hiện nay đầy biến động. Thế giới hiện nay đang trải qua những chuyển dịch sâu sắc, nhanh chóng, phức tạp và khó lường. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn diễn ra gay gắt trên mọi lĩnh vực; chiến tranh thương mại, cấm vận công nghệ trở thành công cụ chèn ép phổ biến. Xung đột quân sự cục bộ bùng phát ở nhiều khu vực với nhiều hình thái, phương thức tác chiến mới, hoàn toàn khác biệt so với truyền thống.

Thực tế từ các cuộc xung đột hiện đại gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh cho các quốc gia trên thế giới: các chuỗi cung ứng vũ khí, linh kiện toàn cầu cực kỳ dễ bị tổn thương và có thể bị đứt gãy, phong tỏa ngay khi chiến sự xảy ra. Một quốc gia hoàn toàn phụ thuộc vào việc nhập khẩu vũ khí nguyên chiếc sẽ nhanh chóng rơi vào tình trạng cạn kiệt đạn dược, thiếu phụ tùng thay thế và mất hoàn toàn khả năng phòng thủ nếu bị các nước cung cấp đơn phương áp đặt lệnh cấm vận hoặc ngừng viện trợ vì những toan tính lợi ích riêng.

Đồng thời, sự bùng nổ của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang định hình lại diện mạo của chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện của các loại vũ khí thông minh, vũ khí điều khiển chính xác từ xa, hệ thống tác chiến không người lái (UAV, USV), chiến tranh không gian mạng và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra thách thức mang tính sống còn. Nếu không làm chủ được công nghệ nền, công nghệ lõi, chúng ta sẽ rơi vào “bẫy công nghệ đi sau”, trở thành nạn nhân trước các đòn tấn công áp chế điện tử tinh vi của đối phương.

Ở trong nước, sau 40 năm đổi mới, đất nước ta đã tích lũy được tiềm lực kinh tế và khoa học công nghệ đáng kể, tạo nền móng vững chắc cho bước phát triển mới. Đặc biệt, hiện nay Quân đội ta đang thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy, triển khai quyết liệt tiến trình xây dựng Quân đội “tinh, gọn, mạnh”, phấn đấu từ năm 2030 tiến lên hiện đại. Tiến trình cải cách tổ chức lực lượng này đòi hỏi một sự thay đổi tương ứng về chất của vũ khí, trang bị kỹ thuật. Hệ thống vũ khí phải chuyển đổi mạnh mẽ theo hướng công nghệ cao, tích hợp thông minh, phù hợp với quân số tinh giản nhưng hiệu suất tác chiến nhân lên gấp bội. Cùng với sự ra đời của Luật Công nghiệp quốc phòng, an ninh và động viên công nghiệp, cùng 7 nghị quyết "trụ cột" tạo cơ hội lịch sử, việc định hình tư duy "Tự chủ chiến lược về CNQP" tại Đại hội XIV chính là câu trả lời mang tính thời đại của Đảng ta trước bối cảnh lịch sử mới.

Tổ hợp tên lửa phòng không S-125-VT, phiên bản do Việt Nam hiện đại hóa của hệ thống tên lửa phòng không S-125M, có khả năng cơ động, độ tin cậy và hiệu quả chiến đấu cao trong môi trường tác chiến hiện đại. Ảnh:qdnd.vn

Những nội dung của tự chủ chiến lược về công nghiệp quốc phòng

Khái niệm "Tự chủ chiến lược về CNQP" theo tinh thần Đại hội XIV không đồng nghĩa với tư duy biệt lập, khép kín hay tự cung tự cấp kiểu phong kiến. Trái lại, đây là tư duy mở, thể hiện năng lực tự chủ thiết kế, tự chủ chế tạo, tự chủ bảo đảm và tự chủ định hướng phát triển dựa trên sức mạnh nội lực quốc gia, kết hợp khôn khéo với tinh hoa công nghệ thế giới nhằm mục tiêu bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống. Nội hàm của năng lực tự chủ chiến lược này được cấu thành bởi các yếu tố cốt lõi sau:

Một là, tự chủ về nghiên cứu, thiết kế và công nghệ lõi

Đây là tầng bậc cao nhất của sự tự chủ chiến lược. Trực tiếp chuyển từ trạng thái mua sắm, sửa chữa, gia công sang trạng thái tự lực nghiên cứu và làm chủ bản quyền thiết kế sơ đồ nền tảng, thuật toán phần mềm điều khiển. Nếu không làm chủ được khâu thiết kế, chúng ta chỉ là người lắp ráp thuê và vũ khí đó vẫn có thể bị vô hiệu hóa từ xa bởi các mã độc hoặc lệnh ẩn của nhà sản xuất gốc. Tự chủ chiến lược đòi hỏi phải nắm giữ bí mật công nghệ lõi của các loại vũ khí mang tính chiến lược, tạo ra các "quả đấm thép" có tính răn đe cao.

Hai là, tự chủ về sản xuất và tích hợp hệ thống hiện đại

Nội hàm này yêu cầu năng lực chế tạo hoàn chỉnh các dòng vũ khí trang bị kỹ thuật từ vũ khí bộ binh đến các tổ hợp khí tài công nghệ cao, đồng thời có khả năng tự cải tiến, hiện đại hóa, đồng bộ hóa các hệ thống vũ khí thế hệ cũ. Tích hợp thành công các module công nghệ hiện đại vào nền tảng có sẵn, biến các vũ khí thông thường thành vũ khí thông minh có khả năng kết nối mạng trung tâm tác chiến.

Ba là, tự chủ về chuỗi cung ứng vật tư kỹ thuật chiến lược

Một nền CNQP tự chủ chiến lược phải giảm thiểu tối đa sự lệ thuộc vào nguồn nguyên vật liệu nhập khẩu. Tập trung nội địa hóa sâu các thành phần then chốt từ phôi thép đặc chủng, hợp kim cao cấp đến các linh kiện điện tử, vi mạch, bán dẫn và vật liệu nổ công nghiệp. Bảo đảm cho các nhà máy quốc phòng duy trì nhịp độ sản xuất liên tục, không bị ngắt quãng ngay cả khi bị bao vây, phong tỏa đường biển hoặc đường hàng không.

Bốn là, tự chủ về tư duy phát triển lưỡng dụng

CNQP không đứng biệt lập mà phải là một bộ phận khăng khít, là mũi nhọn thúc đẩy nền công nghiệp quốc gia phát triển. Năng lực tự chủ chiến lược thể hiện ở việc chuyển giao công nghệ hai chiều: công nghệ quốc phòng dẫn dắt, tạo hiệu ứng lan tỏa cho công nghiệp dân sinh và ngược lại, tận dụng triệt để cơ sở hạ tầng, thành tựu của nền công nghiệp dân sự phục vụ cho các mục tiêu an ninh, quốc phòng.

(Còn nữa)

Đại tá, TS NGUYỄN HỒNG HẢI, Phó tổng biên tập Báo Quân đội nhân dân