Ba sức ép đẩy lợi suất trái phiếu toàn cầu lên cao

Làn sóng bán tháo trái phiếu toàn cầu tiếp tục nóng lên trong ngày 1/9, đẩy chi phí vay của nhiều nền kinh tế lớn lên những mức cao chưa từng thấy trong nhiều năm.

Tại Nhật Bản, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm chạm 3% lần đầu tiên kể từ năm 1996. Ở Anh, lợi suất kỳ hạn 30 năm lên mức cao nhất trong khoảng 30 năm, trong khi lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm của Đức và Pháp lần lượt lên những mức chưa từng thấy kể từ năm 2011 và 2008, theo Financial Times.

Tại Mỹ, lợi suất trái phiếu Kho bạc kỳ hạn 30 năm cũng tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2007 hồi đầu tháng 8. Lợi suất kỳ hạn 10 năm lên 4,78%, còn kỳ hạn 2 năm - vốn nhạy cảm với chính sách tiền tệ - tăng lên 4,38%, cao nhất kể từ đầu năm 2025.

Giá trái phiếu và lợi suất biến động ngược chiều, do đó lợi suất tăng đồng nghĩa giá trái phiếu đang giảm.

Đằng sau đợt bán tháo là sự kết hợp của nhiều yếu tố: lạm phát có nguy cơ dai dẳng hơn do giá năng lượng tăng, kỳ vọng các ngân hàng trung ương duy trì hoặc nâng lãi suất, nhu cầu vay nợ ngày càng lớn của chính phủ và doanh nghiệp, cùng những lo ngại về khả năng kiểm soát nợ công.

Lạm phát, nợ công và cuộc đua vay tiền

Giá năng lượng tăng đang khiến bài toán lạm phát trở nên khó khăn hơn.

Giá dầu Brent ngày 1/9 (giờ địa phương) tăng 2,4%, lên 92,69 USD/thùng, trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Iran và xung đột tại Trung Đông nóng trở lại. Cùng ngày, số liệu cho thấy lạm phát tại Eurozone tăng lên 3,3% trong tháng 8, đúng như dự báo. Đáng chú ý, lạm phát năng lượng tăng tới 14,3%.

Giá dầu cao có thể nhanh chóng lan sang chi phí vận tải, sản xuất và hàng hóa, khiến nhà đầu tư lo ngại các ngân hàng trung ương sẽ khó sớm nới lỏng chính sách tiền tệ.

Giọng điệu cứng rắn của tân Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Kevin Warsh tại hội nghị Jackson Hole tuần trước càng củng cố kỳ vọng này. Thị trường hiện đặt cược khoảng 2/3 khả năng Fed sẽ tăng lãi suất trong tháng 9.

Lãi suất cao hơn khiến trái phiếu mới phát hành phải trả mức lợi suất hấp dẫn hơn để thu hút nhà đầu tư. Điều này lại làm chi phí vay của chính phủ tăng lên.

Đây là vấn đề đáng chú ý khi các nền kinh tế lớn đang phải vay thêm rất nhiều. Tổng nợ của Mỹ vừa vượt 40.000 tỷ USD. Trong nhóm G7, tỷ lệ nợ trên GDP đã vượt hoặc tiệm cận 100% tại hầu hết nền kinh tế lớn, ngoại trừ Đức.

Khi lợi suất tăng, chính phủ không chỉ phải trả nhiều hơn cho các khoản vay mới mà còn đối mặt với chi phí cao hơn khi đảo các khoản nợ đến hạn.

Tại Anh, chi phí trả lãi hiện tương đương gần 4% GDP, khoảng gấp đôi mức trung bình của thập kỷ trước đại dịch, theo cơ quan giám sát tài khóa nước này. Khoản chi này thậm chí đã vượt ngân sách quốc phòng.

Nhật Bản cũng đang chịu sức ép tương tự. Các kế hoạch chi tiêu quy mô lớn của Thủ tướng Sanae Takaichi, trong đó có đề xuất giảm thuế tiêu dùng, làm dấy lên lo ngại về tình hình tài khóa. Bộ Quốc phòng Nhật Bản cũng đề xuất ngân sách kỷ lục cho tài khóa tới, trong khi gói kích thích kinh tế của chính phủ đòi hỏi nguồn chi rất lớn.

Lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm tăng lên 3% vì thế được xem như một tín hiệu cảnh báo từ thị trường.

“Việc lợi suất tăng lên 3% là thông điệp từ thị trường, ở một mức độ nào đó có thể buộc bà Takaichi điều chỉnh chính sách tài khóa mở rộng”, Takahide Kiuchi, cựu thành viên hội đồng Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ), nhận định.

Sức ép càng rõ rệt sau khi Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent gặp người đồng cấp Nhật Bản Satsuki Katayama và Thống đốc BoJ Kazuo Ueda tại cuộc họp G20 ở Mỹ hôm 31/8. Theo NHK, ông Bessent cho rằng Tokyo nên tăng lãi suất.

Ngay cả trước phát biểu này, thị trường đã đặt cược cao vào khả năng BoJ tăng lãi suất thêm 0,25 điểm phần trăm, lên 1,25%, tại cuộc họp ngày 18/9.

Cuộc đua AI làm nguồn cung trái phiếu tăng mạnh

Nhu cầu vay vốn không chỉ đến từ chính phủ. Các tập đoàn công nghệ lớn cũng đang đẩy mạnh phát hành trái phiếu để tài trợ cho cuộc đua AI.

Theo dữ liệu LSEG, 5 tập đoàn gồm Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft và Oracle đã phát hành tổng cộng 220 tỷ USD trái phiếu trong năm nay để đầu tư vào trung tâm dữ liệu và các mô hình AI, Reuters cho biết. Con số này đã cao hơn gấp đôi tổng lượng phát hành của cả năm ngoái.

Làn sóng vay tiền phục vụ AI góp phần đưa tổng lượng trái phiếu doanh nghiệp phát hành trên toàn cầu lên mức kỷ lục 4.900 tỷ USD tính từ đầu năm 2026, tăng 14% so với cùng kỳ năm trước.

Về cơ bản, đây là câu chuyện cung - cầu. Khi nhiều chính phủ và doanh nghiệp cùng cần huy động vốn, người cho vay có vị thế tốt hơn để yêu cầu mức lãi suất cao hơn. Lợi suất trái phiếu vì thế chịu thêm áp lực.

Mike Bell, Giám đốc chiến lược thị trường tại RBC BlueBay Asset Management, cho rằng giá năng lượng tăng trong bối cảnh nguồn cung trái phiếu chính phủ và doanh nghiệp cùng gia tăng là một phần nguyên nhân khiến lợi suất trái phiếu kỳ hạn dài tăng trong những tháng qua.

“Các bên đều đang tăng vay nợ trong lúc chi phí huy động vốn đi lên”, Eric Robertsen, Trưởng bộ phận nghiên cứu toàn cầu kiêm chiến lược gia trưởng tại Standard Chartered, nói.

Theo ông, tình hình tài khóa hiện không được cải thiện ở bất kỳ đâu. Chừng nào những yếu tố nền tảng đó chưa thay đổi, lợi suất trái phiếu kỳ hạn dài vẫn chưa tìm được “điểm neo”.

Đợt tăng lợi suất vì thế không chỉ là câu chuyện của thị trường tài chính. Lợi suất trái phiếu chính phủ thường đóng vai trò tham chiếu cho nhiều loại chi phí vay trong nền kinh tế.

Tại Mỹ, lãi suất vay thế chấp kỳ hạn 30 năm đã tăng lên gần 6,7%, mức cao nhất trong một năm, khi lợi suất trái phiếu Kho bạc kỳ hạn 10 năm đi lên.

Lãi suất cao khiến hộ gia đình thận trọng hơn với các khoản vay mua nhà, mua ôtô hay tiêu dùng. Doanh nghiệp cũng phải cân nhắc kỹ hơn trước các quyết định đầu tư và mở rộng sản xuất.

Thị trường chứng khoán cũng không nằm ngoài vòng ảnh hưởng. Về lý thuyết, lợi suất trái phiếu cao khiến cổ phiếu trở nên kém hấp dẫn hơn khi nhà đầu tư có thể nhận được mức sinh lời tốt hơn từ tài sản ít rủi ro hơn.

Trong ngày 1/9, S&P 500 giảm 0,7%, Nasdaq 100 mất 1,4%, trong khi Stoxx Europe 600 giảm 0,3%.

Thị trường đang gửi cảnh báo cho chính phủ

Dẫu vậy, các chính phủ và ngân hàng trung ương vẫn có những công cụ để hạn chế đà tăng của lợi suất.

Bộ Tài chính Mỹ gần đây công bố chương trình mua lại trái phiếu, được các nhà phân tích đánh giá là nhằm hạn chế chi phí vay. Động thái này ban đầu giúp thị trường ổn định, nhưng lợi suất các trái phiếu kỳ hạn dài sau đó lại tăng trở lại.

Các ngân hàng trung ương cũng có thể mua trái phiếu khi thị trường chịu sức ép nghiêm trọng. Ngân hàng Trung ương Anh từng sử dụng biện pháp này trong cuộc khủng hoảng ngân sách năm 2022.

Các ngân hàng trung ương cũng có thể mua trái phiếu khi thị trường chịu sức ép như cách ngân hàng Trung ương Anh (BoE) từng làm năm 2022. Ảnh: Reuters.

Ngân hàng Trung ương châu Âu cũng có thể sử dụng Công cụ Bảo vệ Truyền dẫn để mua trái phiếu chính phủ nhằm ngăn lợi suất tăng “không chính đáng và mất trật tự”, với điều kiện quốc gia chịu áp lực tuân thủ các quy định ngân sách của EU.

Tuy nhiên, những biện pháp này khó giải quyết tận gốc vấn đề nếu chính phủ vẫn phải vay thêm trong khi lạm phát chưa được kiểm soát hoàn toàn.

Đây cũng là lúc khái niệm “bond vigilantes” - những nhà đầu tư sử dụng sức ép từ thị trường trái phiếu để buộc chính phủ duy trì kỷ luật tài khóa - trở nên đáng chú ý.

Khi cho rằng một chính phủ đang chi tiêu quá mức hoặc không kiểm soát được nợ, các nhà đầu tư có thể yêu cầu lợi suất cao hơn để tiếp tục mua trái phiếu. Chi phí vay tăng sẽ tạo thêm sức ép buộc chính phủ phải điều chỉnh chính sách tài khóa.

Nhiều nhà đầu tư hiện cho rằng đà tăng lợi suất vẫn diễn ra có trật tự và phản ánh những thay đổi thực tế trong triển vọng lạm phát, lãi suất và nhu cầu vay vốn. Tuy nhiên, nếu các chính phủ không đưa ra được kế hoạch đáng tin cậy để kiểm soát nợ hoặc thúc đẩy tăng trưởng, áp lực có thể kéo dài.

Phương Linh