Ba hệ thống sông trọng điểm ở Bắc Bộ sẽ được hồi sinh thế nào?

Thí điểm xã hội hóa để phục hồi các dòng sông chết

Thưa ông, ông có thể chia sẻ mục tiêu và ý nghĩa của Đề án "Điều tra, đánh giá và đề xuất phương án thí điểm phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê"?

Ông Nguyễn Hồng Hiếu: Thực tế hiện nay, nhiều dòng sông tại các khu vực đô thị, khu vực tập trung dân cư không còn thực hiện đúng chức năng tự nhiên của một dòng sông, mà về cơ bản đã trở thành “kênh thoát nước thải”.

Tại các hệ thống sông Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải và Ngũ Huyện Khê, tình trạng ô nhiễm xảy ra nhiều năm, nhiều đoạn sông gần như mất hoàn toàn khả năng tự làm sạch, nước đen, bốc mùi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân.

Ông Nguyễn Hồng Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Qua đánh giá, chúng tôi thấy rằng, nguyên nhân không chỉ đến từ nước thải mà là tổng hợp của nhiều yếu tố như nguồn nước bổ cập suy giảm do hạ thấp lòng dẫn sông Hồng, sông Đuống; lượng nước thải ngày càng gia tăng, trong đó có khoảng 70% nước thải sinh hoạt chưa xử lý đạt chuẩn; hạ tầng các hệ thống công trình thủy lợi lạc hậu, vận hành chưa phù hợp; thiếu cơ chế điều phối liên vùng và nguồn lực đầu tư để giải quyết ô nhiễm.

Trước thực trạng đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng Đề án thí điểm phục hồi 3 hệ thống sông trọng điểm Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải và Ngũ Huyện Khê. Đề án đang trong quá trình hoàn thiện, dự kiến trình Chính phủ vào tháng 6/2026.

Đề án được xây dựng với mục tiêu phục hồi và từng bước “hồi sinh các dòng sông chết”, thông qua việc bổ sung nguồn nước, cải thiện khả năng lưu thông dòng chảy và kiểm soát chặt chẽ các nguồn thải.

Chúng tôi không đặt mục tiêu đơn thuần là xử lý ô nhiễm cục bộ, mà hướng tới phục hồi toàn diện nguồn nước và duy trì dòng chảy thường xuyên, liên tục cho các dòng sông. Đề án đặt mục tiêu dài hạn là đưa các dòng sông trở thành trục không gian xanh – sạch – đẹp, có giá trị sinh thái, văn hóa và kinh tế, thay vì chỉ là kênh tiêu thoát nước như hiện nay.

Chúng tôi quan điểm phục hồi dòng sông không chỉ là làm sạch nguồn nước, mà là phục hồi cả sự sống của hệ sinh thái trong sông và sinh kế của người dân.

Việc triển khai các giải pháp phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê sẽ được thực hiện như thế nào, thưa ông?

Ông Nguyễn Hồng Hiếu: Đề án được xây dựng theo cách tiếp cận tổng hợp, đồng bộ trên toàn lưu vực, với hai giải pháp trụ cột: phục hồi dòng chảy và kiểm soát nguồn thải.

Thứ nhất, về phục hồi dòng chảy, chúng tôi thực hiện điều hòa, phân phối lại nguồn nước; bổ sung nước từ các hệ thống sông lớn; nạo vét, khơi thông dòng chảy; vận hành các công trình để duy trì dòng chảy thường xuyên, liên tục.

Thứ hai, về kiểm soát nguồn thải, sẽ tập trung thu gom, xử lý nước thải đô thị, làng nghề, công nghiệp; kiểm soát chặt chẽ các nguồn xả thải vào sông.

Sông Nhuệ, đoạn từ Đình Chèm đến Cầu Diễn thường xuyên trong tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng. Ảnh: Dương Triều.

Bên cạnh đó, Đề án triển khai các giải pháp hỗ trợ như nâng cấp và hiện đại hóa hạ tầng thủy lợi; thiết lập hệ thống quan trắc tự động, giám sát nguồn nước theo thời gian thực; định hướng tái cấu trúc không gian phát triển ven sông. Đặc biệt đây sẽ dịp để thí điểm cơ chế để huy động nguồn lực xã hội theo hình thức PPP và các hình thức nhằm giảm gánh nặng ngân sách nhà nước, tăng hiệu quả đầu tư.

Bổ cập, phân phối nước từ sông Hồng, sông Đà

Thưa ông, việc “hồi sinh” các dòng sông ô nhiễm là một thách thức rất lớn, không chỉ ở Việt Nam mà tại nhiều quốc gia? Cục đánh giá đâu sẽ là những thách thức lớn nhất khi triển khai đề án này, Cục có đề xuất các giải pháp nào?

Ông Nguyễn Hồng Hiếu: Rất nhiều quốc gia trên thế giới cũng có các dòng sông ô nhiễm mà chúng ta hay gọi nôm na là các dòng sông “chết”. Họ đều phải mất thời gian dài cũng như tiêu tốn nhiều nguồn lực cho việc cải thiện, phục hồi các dòng sông này. Tuy nhiên, tùy thuộc vào điều kiện mỗi quốc gia, cũng như điều kiện tự nhiên, tình trạng ô nhiễm các dòng sông mà có những giải pháp phù hợp để đạt hiệu quả.

Theo tôi, điều chúng ta cần học tập các quốc gia trên thế giới là cải thiện các dòng sông để trả lại đặc tính tự nhiên vốn có của các dòng sông, đồng thời, tạo cảnh quan ven sông để kết hợp tạo không gian cho các hoạt động vui chơi, thể dục, thể thao, du lịch, dịch vụ thương mại…cho nhân dân.

Ví dụ như Dự án phục hồi sông Cheonggyecheon của Hàn Quốc cho thấy, muốn phục hồi sông hiệu quả phải thực hiện đồng bộ từ khôi phục dòng chảy, cải tạo không gian ven sông đến kiểm soát ô nhiễm. Tuy nhiên, mỗi quốc gia có điều kiện khác nhau, nên cần lựa chọn giải pháp phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Việc “hồi sinh” các dòng sông là một nhiệm vụ rất phức tạp và lâu dài, đối với Đề án này, chúng tôi nhận định các thách thức lớn nhất là việc suy giảm dòng chảy nghiêm trọng nhưng nguồn nước bổ sung hạn chế; nhiều đoạn sông gần như không còn khả năng tự làm sạch.

Ngoài ra, các hệ thống sông này cũng đang phải chịu áp lực nguồn thải rất lớn do nằm trong vùng có mật độ dân cư cao, đô thị hóa nhanh; nhiều làng nghề, cơ sở sản xuất chưa xử lý triệt để nước thải.

Các hệ thống sông đi qua nhiều địa phương nhưng việc phối hợp giữa các địa phương, các ngành, các cấp chưa đồng bộ. Nhu cầu nguồn lực rất lớn nhưng cơ chế để huy động khu vực tư nhân tham gia còn hạn chế.

Ngoài ra, một số tồn tại mang tính lịch sử như hạ tầng thủy lợi lạc hậu, quy trình vận hành chưa phù hợp với điều kiện hiện nay, cũng là những rào cản cần phải tháo gỡ.

Hệ thống sông Nhuệ - Đáy luôn trong tình trạng ô nhiễm nhiều năm qua. Ảnh: Dương Triều.

Để vượt qua các thách thức trên, chúng tôi có đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm trong Đề án này, gồm:

Một là, điều hòa, phân phối nguồn nước từ dòng chính sông Hồng, sông Đà để bổ sung, duy trì dòng chảy thường xuyên, liên tục cho các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê và thu gom xử lý nước thải thông qua các giải pháp công trình.

Việc này sẽ được thực hiện thông qua xây dựng các công trình để điều hòa, phân phối nguồn nước, bổ cập, điều tiết nguồn nước để duy trì dòng chảy, nạo vét hệ thống sông, kênh lưu thông dòng chảy, công trình thu gom, xử lý nước thải.

Đồng thời, kết hợp các giải pháp phi công trình gồm quy hoạch, rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng, quy trình vận hành các công trình thủy lợi, kiểm soát chặt chẽ việc xả thải, truyền thông nâng cao ý thức của người dân, doanh nghiệp.

Hai là, huy động nguồn lực xã hội qua chính sách đẩy mạnh hợp tác công – tư (PPP) và khuyến khích doanh nghiệp tham gia phục hồi dòng chảy và kiểm soát nguồn thải.

Ba là, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số thông qua việc thiết lập hệ thống quan trắc nguồn nước tự động, liên tục, xây dựng, vận hành hệ thống công cụ hỗ trợ vận hành các công trình điều tiết nguồn nước.

Bốn là, hoàn thiện thể chế và cơ chế phối hợp liên vùng, trong đó cần rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương.

Điểm khác biệt lớn nhất của Đề án là chuyển từ cách làm đơn lẻ sang tiếp cận tổng thể theo lưu vực sông, kết hợp đồng bộ giữa giải pháp công trình và phi công trình.

Đặc biệt, Đề án chú trọng cơ chế, chính sách để huy động nguồn lực xã hội, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt, tạo điều kiện để doanh nghiệp và các thành phần kinh tế tham gia. Đây cũng là bước cụ thể hóa các quy định mới của Luật Tài nguyên nước năm 2023 và các chỉ đạo của Chính phủ về kiểm soát ô nhiễm các lưu vực sông.

Chúng tôi kỳ vọng Đề án không chỉ giải quyết vấn đề trước mắt mà sẽ tạo ra một mô hình phục hồi nguồn nước có thể nhân rộng trên các lưu vực sông khác trên cả nước.

Tuy nhiên, tôi cũng nhấn mạnh rằng, phục hồi các dòng sông không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý mà cần sự chung tay của toàn xã hội từ chính quyền địa phương, doanh nghiệp đến từng người dân. Khi tất cả cùng hành động, những dòng sông từng bị coi là “dòng sông chết” hoàn toàn có thể được hồi sinh.

Cảm ơn ông!

Nguyễn Hoài