Ba địa phương, một kiến nghị về Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp

Thách thức lớn nhất của Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) giai đoạn 2026-2030 không còn nằm ở việc thiết kế chính sách, mà ở năng lực biến chính sách thành hành động. Bởi vậy, nếu cuộc tích hợp 3 chương trình MTQG giai đoạn trước có thể xem là cuộc cải cách thứ nhất, thì để Chương trình thực sự "về đích", cần tiếp tục một cuộc cải cách thứ hai - cải cách về thể chế thực thi và phương thức quản trị.

Đó cũng là thông điệp nổi bật từ hội nghị thúc đẩy Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026-2030 (Chương trình MTQG tích hợp), diễn ra chiều 6/7, dưới sự chủ trì của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng.

Điều đáng chú ý là, 3 địa phương thuộc 3 vùng khác nhau, gồm Điện Biên, Quảng Ngãi và An Giang đã cùng chỉ ra một "điểm nghẽn". Từ thực tiễn của miền núi phía Bắc, Duyên hải miền Trung đến Đồng bằng sông Cửu Long, các ý kiến đều gặp nhau ở nhận định: Thiết kế Chương trình đã đổi mới, nhưng cơ chế thực thi cần tiếp tục được cải cách.

Hội nghị thúc đẩy Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026-2030, diễn ra chiều 6/7 dưới sự chủ trì của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng.

Từ tích hợp chương trình đến đổi mới tư duy quản lý
Chương trình MTQG giai đoạn 2026-2035, trong đó giai đoạn I (2026-2030), được tích hợp từ 3 chương trình MTQG giai đoạn trước, gồm: Xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Đây không đơn thuần là việc “gộp ba thành một”, mà là sự thay đổi trong tư duy quản lý chương trình phát triển. Như khẳng định của Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, việc tích hợp đã xử lý căn bản những hạn chế kéo dài nhiều năm như chồng chéo chính sách, phân tán đầu mối và dàn trải nguồn lực.

“Cơ chế quản lý cũng chuyển mạnh theo hướng phân cấp, phân quyền. Trung ương quản lý mục tiêu, chính sách và giám sát; địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm", ông Hiệp nhấn mạnh.

Điều đáng ghi nhận là sự thay đổi đã bắt đầu từ chính các địa phương. Nếu trước đây nhiều nơi có tâm lý chờ đầy đủ văn bản hướng dẫn mới triển khai, thì nay, dù một số nội dung vẫn đang tiếp tục hoàn thiện, nhiều địa phương đã chủ động chuẩn bị bộ máy, kế hoạch và cơ chế thực hiện.

Đến ngày 6/7/2026, đã có 23/34 tỉnh, thành phố thành lập hoặc kiện toàn Ban Chỉ đạo và xây dựng kế hoạch triển khai Chương trình.

Quảng Ngãi là một ví dụ. Tỉnh đã trình HĐND ban hành nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ ngân sách nhà nước, tỷ lệ vốn đối ứng, đồng thời phê duyệt danh sách các nhóm hộ thụ hưởng để sẵn sàng triển khai chính sách.

Ba địa phương - một “điểm nghẽn” mang tính hệ thống

Nếu cuộc cải cách thứ nhất đã tạo ra một “thiết kế” mới cho Chương trình, thì quá trình vận hành lại đang đối mặt với một thách thức khác. Điều đáng chú ý là 3 địa phương đại diện cho 3 vùng phát triển rất khác nhau lại cùng phản ánh một vấn đề, đó là năng lực thực thi vẫn đang bị giới hạn bởi những nút thắt về nguồn lực và thể chế.

Trước hết là câu chuyện phân bổ vốn. Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Phước, đến nay địa phương vẫn chưa được giao vốn ngân sách Trung ương để triển khai Chương trình MTQG tích hợp.

Trong khi đó, các chương trình MTQG về giáo dục, y tế và văn hóa cũng chưa được giao kế hoạch vốn trung hạn giai đoạn 2026-2030, khiến địa phương không thể xây dựng phương án lồng ghép nguồn lực.

“Nếu chậm sẽ tạo áp lực rất lớn cho quá trình triển khai trong năm 2026”, ông Phước cho biết.

Với Quảng Ngãi, khó khăn lại nằm ở khả năng cân đối vốn đối ứng. Theo Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Y Ngọc, quy định tỷ lệ vốn đối ứng từ 15 - 20% tạo sức ép rất lớn đối với một địa phương còn nhiều khó khăn.

“Tỉnh kiến nghị Trung ương sớm phân bổ ngân sách năm 2026, đồng thời hướng dẫn việc sử dụng phần vốn còn lại của giai đoạn trước để tránh đứt gãy quá trình thực hiện”, bà Ngọc đề xuất.

Trong khi đó, bức tranh tại Điện Biên cho thấy, khoảng cách rất lớn giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng nguồn lực.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Minh Phú, để hoàn thành các mục tiêu của Chương trình MTQG tích hợp giai đoạn 2026-2030, tỉnh cần hơn 28 nghìn tỷ đồng, trong khi dự kiến vốn ngân sách Trung ương bố trí cho tỉnh chỉ khoảng 2.394 tỷ đồng.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Điện Biện Nguyễn Minh Phú phát biểu tại điểm cầu Điện Biên trong khuôn khổ hội nghị thúc đẩy Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2026-2030 chiều ngày 6/7/2026.

“Vì vậy, để giảm tỷ lệ nghèo đa chiều từ 3 - 3,5%/năm, có 65% xã đạt chuẩn nông thôn mới và 65% xã thoát khỏi tình trạng đặc biệt khó khăn và một số tiêu chí khác là một nhiệm vụ hết sức khó khăn đối với tỉnh", ông Phú cho biết.

Nhìn từ ý kiến của 3 địa phương có thể thấy, vấn đề không chỉ là thiếu nguồn lực, mà còn là tốc độ đưa nguồn lực đến đúng thời điểm. Một cơ chế được thiết kế tốt nhưng nguồn vốn đến chậm, cũng giống như một cỗ máy đã hoàn thiện nhưng chưa có nhiên liệu để vận hành.

Cần một cuộc cải cách về thể chế thực thi
Từ những phân tích trên cho thấy, nếu cuộc cải cách thứ nhất tập trung vào thiết kế chương trình, thì cuộc cải cách tiếp theo cần hướng đến cách thức tổ chức thực hiện. Thông điệp này được thể hiện khá rõ trong các kiến nghị của 3 địa phương.

Theo Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Quảng Ngãi Y Ngọc, hiệu quả của Chương trình MTQG tích hợp không chỉ phụ thuộc vào quy mô đầu tư, mà còn phụ thuộc rất lớn vào chất lượng thể chế, mức độ phân cấp và năng lực tổ chức thực hiện của chính quyền địa phương.

“Khi thể chế thông suốt, địa phương sẽ chủ động hơn; khi người dân thực sự là chủ thể của Chương trình, thì mục tiêu xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS mới đạt được thực chất và bền vững”, bà Ngọc cho biết.

Ở một góc nhìn khác, Phó Chủ tịch UBND tỉnh An Giang Lê Văn Phước đề xuất chuyển từ quản lý bằng hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu.

Theo ông, cần xây dựng hệ thống phần mềm thống nhất từ Trung ương đến địa phương, kết nối dữ liệu về đối tượng thụ hưởng, phân bổ vốn, giải ngân và kết quả đầu ra.

Đề xuất này không đơn thuần là ứng dụng công nghệ, mà phản ánh một cách tiếp cận quản trị hiện đại. Khi dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực, quá trình điều hành sẽ không còn phụ thuộc vào những báo cáo tổng hợp sau nhiều tháng.

Đó cũng là nền tảng để giảm thủ tục hành chính, giảm báo cáo giấy, tăng tính minh bạch và nâng cao hiệu quả giám sát chương trình.

Việc tích hợp 3 Chương trình MTQG đã mở ra một giai đoạn phát triển mới với cách tiếp cận đồng bộ hơn trong đầu tư cho nông thôn, vùng đồng bào DTTS và miền núi.

Tuy nhiên, như những gì 3 địa phương phản ánh tại hội nghị, đổi mới về thiết kế chính sách mới chỉ là điều kiện cần.

Để Chương trình MTQG tích hợp thực sự “về đích”, cần tiếp tục một cuộc cải cách thứ hai - cải cách về thể chế thực thi. Khi quyền chủ động được trao thực chất hơn cho địa phương, nguồn lực được phân bổ kịp thời và quản trị chuyển từ hồ sơ sang dữ liệu, chương trình mới có thể chuyển từ "tích hợp trên giấy" thành "tích hợp trong hành động", qua đó tạo ra những thay đổi bền vững cho vùng nông thôn và vùng đồng bào DTTS trong giai đoạn phát triển mới.

Sỹ Hào