Ba câu hỏi cần trả lời trước khi quyết định chọn trường, chọn ngành

Thưa bà, vì sao đến nay vẫn còn nhiều tranh luận giữa việc chọn trường và chọn ngành?

TS Nghiêm Bảo Anh: Theo tôi, đây là một băn khoăn rất dễ hiểu. Đặc biệt, vào mỗi mùa tuyển sinh, khoảng từ tháng Ba đến tháng Năm, tôi nhận được rất nhiều câu hỏi từ học sinh và phụ huynh xoay quanh vấn đề này. Bởi đứng trước một quyết định có thể ảnh hưởng đến nhiều năm sau đó, ai cũng có tâm lý lo lắng: Liệu nên ưu tiên một ngôi trường danh tiếng, hay theo đuổi ngành học mình thực sự yêu thích?

Nhiều bạn sợ rằng, nếu chọn trường tốt nhưng ngành học không phù hợp thì sẽ lãng phí cơ hội. Ngược lại, cũng có những bạn băn khoăn, nếu học đúng ngành mình thích nhưng ở một ngôi trường không quá nổi tiếng thì liệu có bất lợi khi tìm kiếm việc làm sau này.

Nếu phải đưa ra lời khuyên, tôi vẫn nghiêng về việc ưu tiên chọn đúng ngành học, trong trường hợp phải đánh đổi giữa một trường rất danh tiếng nhưng ngành học không phù hợp và một ngành học mình thực sự yêu thích ở một môi trường bình thường hơn.

Lý do là bởi, nếu học một ngành không đúng sở trường, không đúng năng lực và cũng không phải điều mình yêu thích, bốn năm đại học rất dễ trở thành một hành trình nặng nề. Nhiều sinh viên mất động lực, học chỉ để hoàn thành chương trình, thậm chí có người phải chuyển ngành hoặc bỏ dở giữa chừng. Khi đó, điều lãng phí nhất không chỉ là thời gian mà còn là chi phí và những cơ hội phát triển.

Trong khi đó, nếu được theo đuổi đúng ngành mình yêu thích, dù môi trường chưa phải là lựa chọn lý tưởng nhất, các bạn vẫn có rất nhiều cách để bù đắp. Kiến thức và trải nghiệm có thể được bổ sung thông qua các chứng chỉ chuyên môn, chương trình văn bằng hai, học thạc sĩ, các khóa học ngắn hạn hoặc chính quá trình đi làm thực tế. Quan trọng hơn, khi được học đúng điều mình yêu thích, các bạn sẽ có động lực để không ngừng học hỏi và phát triển.

Học sinh cần dựa trên những tiêu chí nào để đưa ra quyết định phù hợp nhất? Có phải trường càng nổi tiếng thì cơ hội phát triển càng cao không?

TS Nghiêm Bảo Anh: Theo tôi, trước khi quyết định, học sinh nên trả lời ba câu hỏi quan trọng.

Thứ nhất, đó có phải là ngành đào tạo thế mạnh của trường hay không. Một trường có thể rất nổi tiếng, nhưng không phải ngành nào cũng là thế mạnh. Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào tên trường, các bạn cần tìm hiểu chất lượng đào tạo của chính ngành mình dự định theo học.

Thứ hai, ngành học đó có thực sự phù hợp với tố chất, năng lực và sự yêu thích của bản thân không. Đây là yếu tố quan trọng nhất, bởi các bạn sẽ gắn bó với ngành học trong suốt bốn năm đại học và rất có thể là nhiều năm sau đó trong sự nghiệp.

Thứ ba, ngành nghề đó có còn nhu cầu trong thị trường lao động trong ba, năm hay mười năm tới hay không. Hãy quan sát xu hướng phát triển của xã hội, nhưng cũng đừng quá lo lắng trước những dự báo rằng, AI sẽ thay thế hàng loạt ngành nghề.

Thực tế, AI không thay thế những người luôn học hỏi, thích nghi và không ngừng phát triển. AI chỉ khiến những công việc mang tính lặp lại hoặc những người không chịu cập nhật kiến thức trở nên kém cạnh tranh hơn. Vì vậy, điều quan trọng không phải là chọn một ngành "an toàn" mà là xây dựng năng lực để luôn có giá trị trong bất kỳ sự thay đổi nào của thị trường.

Tôi cũng cho rằng, một ngôi trường có thương hiệu vẫn rất quan trọng, bởi đó là sự bảo chứng nhất định về chất lượng đào tạo, môi trường học tập, mạng lưới cựu sinh viên và cơ hội phát triển. Tuy nhiên, thương hiệu của trường chỉ thực sự phát huy giá trị khi đi cùng một ngành học phù hợp với năng lực và định hướng của người học.

Nếu học tại một trường rất danh tiếng nhưng lại theo đuổi một ngành mình không có hứng thú hoặc không phù hợp với thế mạnh của bản thân, các bạn sẽ rất khó phát huy hết tiềm năng và cũng khó tận dụng được những giá trị mà môi trường đó mang lại.

Vì vậy, thay vì đặt câu hỏi "Trường nào nổi tiếng nhất?", tôi nghĩ, học sinh nên tự hỏi: "Mình phù hợp với điều gì, mình muốn trở thành ai và môi trường nào sẽ giúp mình phát triển tốt nhất?".

Cuối cùng, tôi muốn nhắn nhủ rằng, không có ngành nào là "việc nhẹ lương cao", hay bảo đảm thành công tuyệt đối. Bất kỳ ngành nghề nào cũng đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc, tinh thần học hỏi không ngừng và sự kiên trì. Chính năng lực của mỗi người mới là yếu tố quyết định sự phát triển lâu dài, chứ không chỉ là tên của một ngôi trường hay một ngành học.

Theo bà, với những học sinh chưa xác định được đam mê, nên bắt đầu từ đâu để đưa ra lựa chọn?

TS Nghiêm Bảo Anh: Theo tôi, việc chưa xác định được đam mê hay định hướng nghề nghiệp ở tuổi 17, 18 là điều hoàn toàn bình thường. Rất nhiều học sinh hiện nay cũng đang ở trong tình trạng đó. Vì vậy, các bạn không nên tự tạo áp lực rằng mình phải tìm được "ngành học của cả cuộc đời" ngay từ lần lựa chọn đầu tiên.

Nếu học sinh chưa thực sự hiểu bản thân, tôi thường khuyên các bạn bắt đầu với những ngành học có nền tảng kiến thức rộng, thay vì đi quá sớm vào một lĩnh vực quá chuyên biệt. Những ngành này sẽ tạo cơ hội để các bạn tiếp cận nhiều mảng kiến thức khác nhau trước khi dần xác định được đâu là lĩnh vực mình thực sự phù hợp.

Điều quan trọng hơn cả là trải nghiệm. Trong quá trình học, hãy chủ động tham gia thực tập, làm thêm, hoạt động ngoại khóa, các dự án hoặc khóa học ngắn hạn. Chính những trải nghiệm thực tế sẽ giúp các bạn hiểu mình thích điều gì, giỏi điều gì và có thể gắn bó lâu dài với điều gì. Nếu nhận ra mình rất phù hợp thì đó là một tín hiệu tích cực. Còn nếu thấy chưa phù hợp, cũng đừng coi đó là thất bại, bởi ít nhất các bạn đã loại trừ được một lựa chọn và tiến gần hơn đến câu trả lời đúng.

Bên cạnh đó, trước khi nộp hồ sơ, hãy dành thời gian tìm hiểu thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Hãy trò chuyện với các anh chị đang theo học ngành đó, gặp những người đang làm trong nghề, tham gia ngày hội tư vấn tuyển sinh hoặc xin cơ hội trải nghiệm thực tế nếu có thể. Càng có nhiều góc nhìn, các bạn càng hiểu rõ hơn về ngành học cũng như về chính bản thân mình.

Cuối cùng, tôi nghĩ, điều quan trọng nhất là đừng đi tìm một lựa chọn hoàn hảo. Trong thực tế, rất ít người ở tuổi 18 có thể chắc chắn 100% rằng mình đã chọn đúng. Chỉ cần các bạn cảm thấy ngành học đó khá phù hợp với năng lực, có một chút hứng thú và sẵn sàng đầu tư nghiêm túc để phát triển, thì đó đã là một khởi đầu rất tốt. Nhiều người chỉ thực sự tìm thấy đam mê sau khi đã học, đã làm và đã trải nghiệm đủ nhiều. Đó cũng là một hành trình hoàn toàn bình thường.

Nếu mong muốn của phụ huynh và nguyện vọng của học sinh có sự khác biệt thì nên giải quyết như thế nào, thưa bà?

TS Nghiêm Bảo Anh: Đây là một tình huống rất phổ biến trong mỗi mùa tuyển sinh. Phụ huynh thường có xu hướng mong con lựa chọn những ngành nghề được cho là ổn định, dễ xin việc hoặc có thu nhập tốt. Trong khi đó, học sinh lại muốn theo đuổi những lĩnh vực phù hợp với sở thích, năng lực và định hướng cá nhân. Sự khác biệt này là điều hoàn toàn dễ hiểu.

Theo tôi, điều quan trọng nhất là hai bên cần dành thời gian lắng nghe nhau. Phụ huynh có kinh nghiệm sống, còn học sinh là người sẽ trực tiếp học tập, làm việc và gắn bó với nghề nghiệp đó trong nhiều năm sau này. Vì vậy, tiếng nói của học sinh cần được tôn trọng, nhưng đồng thời cũng phải đi kèm với trách nhiệm.

Nếu muốn thuyết phục bố mẹ, các bạn không nên chỉ nói rằng "Con thích ngành này". Điều quan trọng hơn là phải chứng minh rằng mình đã tìm hiểu nghiêm túc. Hãy cho bố mẹ thấy mình hiểu về chương trình đào tạo, cơ hội nghề nghiệp, những khó khăn của ngành, cũng như kế hoạch học tập và phát triển của bản thân. Khi sự lựa chọn được xây dựng trên thông tin đầy đủ, sự chuẩn bị kỹ lưỡng và một thái độ nghiêm túc, phụ huynh sẽ có nhiều cơ sở hơn để tin tưởng.

Tôi cũng luôn chia sẻ với phụ huynh rằng, không có một ngành nghề nào phù hợp với tất cả mọi người. Mỗi người đều có những thế mạnh và tiềm năng khác nhau. Một ngành học chỉ thực sự mang lại thành công khi phù hợp với năng lực của người học và họ đủ kiên trì để theo đuổi nó đến cùng.

Cuối cùng, tôi nghĩ, điều mà phụ huynh cần nhìn thấy không chỉ là ước mơ, mà còn là sự cam kết. Khi một học sinh chứng minh được năng lực, thái độ học tập nghiêm túc và một kế hoạch phát triển rõ ràng, đó sẽ là cơ sở thuyết phục nhất để gia đình yên tâm đồng hành cùng con trên con đường mà con đã lựa chọn.