Arrow - 'Tấm khiên' cao nhất bảo vệ Israel

Quá trình phát triển hệ thống

Nguồn gốc của Arrow bắt đầu từ giai đoạn cuối Chiến tranh Lạnh, khi Israel nhận thấy nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một lá chắn hiệu quả trước các mối đe dọa tên lửa tầm xa ngày càng gia tăng trong khu vực. Tính cấp bách trở nên rõ ràng hơn sau khi Iraq phóng hàng loạt tên lửa Scud nhằm vào Israel trong Chiến tranh vùng Vịnh, phơi bày những khoảng trống đáng kể trong năng lực phòng thủ tên lửa của nước này.

Trước thách thức đó, ngày 6-5-1986, Mỹ và Israel đã ký bản ghi nhớ hợp tác trong khuôn khổ Sáng kiến Phòng thủ Chiến lược (SDI) nhằm cùng phát triển một loại tên lửa đánh chặn có khả năng hạ mục tiêu ngay từ ngoài khí quyển, trước khi chúng bay tới lãnh thổ Israel.

Hệ thống phòng thủ tên lửa Arrow-2. Ảnh: Army Recognition

Bước tiến quan trọng đầu tiên đạt được vào năm 1994, khi tên lửa thử nghiệm Arrow-1 lần đầu tiêu diệt thành công mục tiêu giả định. Thành công này mở đường cho sự ra đời của phiên bản thực chiến Arrow-2. Mùa hè năm 1995, Arrow-2 thực hiện thử nghiệm đầu tiên và đến tháng 3-1997, hệ thống đã đánh chặn thành công một mục tiêu đạn đạo trong thử nghiệm.

Israel bắt đầu triển khai khẩu đội đầu tiên tại căn cứ không quân Palmachim vào tháng 10-2000. Hai năm sau, khẩu đội thứ hai được kích hoạt gần thành phố Haifa, với chi phí ước tính khoảng 170 triệu USD cho mỗi khẩu đội.

Tháng 4-2009, Israel tiến hành một cuộc thử nghiệm toàn hệ thống, trong đó Arrow-2 đã đánh chặn thành công mục tiêu mô phỏng tên lửa đạn đạo Shahab-3. Lần đầu tiên hệ thống này được sử dụng trong tác chiến thực tế là vào tháng 3-2017, khi Israel phóng tên lửa đánh chặn nhằm vào một tên lửa đất đối không của Syria.

Chương trình Arrow-3 được khởi động từ năm 2007 với ngân sách phát triển ban đầu khoảng 98 triệu USD. Đến tháng 3-2008, Bộ Quốc phòng Israel phê duyệt triển khai.

Tháng 2-2013, Arrow-3 tiến hành thử nghiệm đầu tiên nhằm kiểm tra hệ thống điều khiển và động cơ, tiếp theo là phóng thử nghiệm thành công lần thứ hai vào tháng 1-2014. Hơn 1 năm sau, hệ thống đã đạt được lần đánh chặn thành công đầu tiên đối với mục tiêu tên lửa đạn đạo. Đến tháng 1-2017, Arrow-3 hoàn tất quá trình phát triển và được biên chế cho Không quân Israel, trước khi bước vào giai đoạn sản xuất hàng loạt từ tháng 8 cùng năm. Năm 2019, Israel và Mỹ tiếp tục hoàn tất một loạt thử nghiệm thành công nhằm đánh giá năng lực của hệ thống.

Arrow-3 khai hỏa. Ảnh: IAI

Đến tháng 2-2021, Israel và Mỹ tiếp tục công bố kế hoạch hợp tác phát triển một lá chắn tên lửa đạn đạo mới. Tháng 7 cùng năm, hai bên đã ký biên bản ghi nhớ để phát triển hệ thống Arrow-4, dự kiến thay thế Arrow-2 trong các tình huống đánh chặn nội khí quyển, có khả năng đối phó với các mối đe dọa tiên tiến, gồm đầu đạn cơ động khi hồi quyển và có thể cả một số phương tiện lướt siêu vượt âm.

Cùng với đó, nhiều thông tin gần đây tiết lộ, một khái niệm về hệ thống tiên tiến hơn đang được hình thành, tiến tới phát triển nhằm ứng phó với các mối đe dọa ngày càng tinh vi hơn trong tương lai.

Cấu trúc hệ thống

Dù được phát triển qua nhiều thế hệ khác nhau, các hệ thống Arrow vẫn chia sẻ một nền tảng cấu trúc tác chiến thống nhất. Về tổng thể, Arrow được xây dựng như một mạng lưới phòng thủ tích hợp gồm 3 thành phần chính, bao gồm hệ thống cảm biến phát hiện mục tiêu, trung tâm chỉ huy - điều khiển và các tên lửa đánh chặn.

Trong đó, radar đóng vai trò “mắt thần” của toàn hệ thống. Các radar dòng Green Pine là radar mảng pha công suất lớn, có khả năng phát hiện đầu đạn đang bay tới từ khoảng cách lên tới 500km và theo dõi các mục tiêu bay với tốc độ hơn 3.000m/giây, đồng thời chiếu xạ và dẫn đường cho tên lửa đánh chặn tiếp cận mục tiêu với độ chính xác rất cao.

Hệ thống Arrow sử dụng radar cảnh báo và điều khiển hỏa lục Green Pine. Ảnh: Army Recognition

Dữ liệu thu thập từ radar được truyền về mạng lưới quản lý tác chiến Golden Citron, nơi hệ thống có thể tự động theo dõi và xử lý đồng thời tới 14 mục tiêu, điều phối các tên lửa Arrow đánh chặn hiệu quả trước các mối đe dọa.

Bên cạnh đó, các bệ phóng của hệ thống Arrow cũng có thiết kế khá tương đồng qua nhiều thế hệ. Mỗi bệ phóng thường gồm sáu ống phóng thẳng đứng chứa tên lửa ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu, được lắp trên rơ-moóc hai trục kéo bởi xe tải quân sự hạng nặng cấu hình 8×8. Khi triển khai, các ống phóng được dựng thẳng đứng và hệ thống được cố định bằng các kích thủy lực để đảm bảo ổn định trước khi khai hỏa. Nhờ cơ chế phóng thẳng đứng và hệ thống điều khiển tập trung, Arrow có thể phản ứng nhanh và đánh chặn nhiều mục tiêu cùng lúc trong một kịch bản tấn công tên lửa phức tạp.

Sự tiến hóa của công nghệ phòng thủ tên lửa

Trải qua nhiều thập kỷ phát triển, chương trình hợp tác phát triển hệ thống đánh chặn Arrow giữa Israel và Mỹ đã lần lượt cho ra đời các phiên bản Arrow-2, Arrow-3 và đang tiến tới Arrow-4. Các hệ thống ra đời cho thấy quá trình tiến hóa liên tục của công nghệ phòng thủ tên lửa, trong đó mỗi thế hệ đều mở rộng phạm vi tác chiến và nâng cao khả năng đối phó với các mối đe dọa ngày càng phức tạp.

Có thể thấy, sự tiến hóa của hệ thống nằm ở khả năng của các loại tên lửa đánh chặn. Là phiên bản đầu tiên được triển khai rộng rãi, Arrow-2 là loại tên lửa hai tầng sử dụng động cơ nhiên liệu rắn cho cả tầng khởi tốc và tầng duy trì. Tên lửa được phóng thẳng đứng từ ống phóng, sau đó tiếp tục tăng tốc hướng tới mục tiêu với tốc độ tối đa khoảng 11.000km/giờ. Với chiều dài khoảng 7m, đường kính 0,8m và khối lượng khoảng 1.300kg, Arrow-2 mang đầu đạn nổ mạnh với mảnh văng định hướng, có thể kích nổ trong phạm vi 40 - 50m để phá hủy mục tiêu.

Hệ thống này có tầm đánh chặn tối đa khoảng 90km và độ cao đánh chặn tới khoảng 50km, chủ yếu nhằm đối phó các tên lửa đạn đạo chiến thuật và tầm trung trong giai đoạn cuối của quỹ đạo bay. Sau khi Arrow-2 đi vào hoạt động, Israel tiếp tục phát triển Arrow-3 nhằm mở rộng đáng kể vùng đánh chặn và tăng khả năng đối phó các mối đe dọa tên lửa tầm xa hơn.

Khác với Arrow-2, tên lửa đánh chặn của Arrow-3 đã được phát triển theo một triết lý hoàn toàn mới. Trong khi Arrow-2 sử dụng đầu đạn nổ, Arrow-3 áp dụng công nghệ tiêu diệt mục tiêu bằng va chạm trực tiếp (hit-to-kill). Thay vì phát nổ gần mục tiêu, tên lửa đánh chặn sẽ đâm trực tiếp với động năng cực lớn, phá hủy hoàn toàn mục tiêu. Tên lửa Arrow-3 cũng sử dụng cấu hình hai tầng nhiên liệu rắn, nhưng nhẹ hơn nhiều so với mẫu tiền nhiệm, cho phép nhanh chóng thoát khỏi tầng khí quyển và đạt tốc độ trên 11.000km/giờ. Khi đã ở ngoài khí quyển, phần đầu tên lửa tách ra thành một “phương tiện tiêu diệt” độc lập. Phương tiện này được trang bị cảm biến điện - quang và hồng ngoại độ phân giải cao cùng hệ thống động cơ điều khiển vector đẩy, cho phép cơ động mạnh để điều chỉnh quỹ đạo và va chạm mục tiêu một cách chính xác.

Nhờ cấu trúc này, Arrow-3 có khả năng đánh chặn các mục tiêu ở độ cao hơn 100km, tức là ngoài bầu khí quyển, với tầm hoạt động được cho là lên tới khoảng 2.400km. Một khẩu đội Arrow-3 có khả năng đánh chặn loạt phóng hơn 5 tên lửa đạn đạo trong khoảng 30 giây, đồng thời hệ thống cũng được thiết kế với khả năng triển khai trên nền tảng tàu chiến. So với Arrow-2, toàn bộ hệ thống Arrow-3 có khối lượng nhẹ hơn đáng kể nhưng lại vượt trội về tốc độ, tầm bắn và độ cao đánh chặn. Hệ thống này cũng được trang bị radar Super Green Pine thế hệ mới với tầm phát hiện và độ phân giải được cải thiện tới khoảng 50%.

Tên lửa Arrow-3 sử dụng cấu hình hai tầng nhiên liệu rắn, nhưng nhẹ hơn nhiều so với mẫu tiền nhiệm. Ảnh: Army Recognition

Trong những năm qua, sự xuất hiện ngày càng nhiều các vũ khí siêu vượt âm và đầu đạn có khả năng cơ động đã đặt ra yêu cầu cần phải phát triển hệ thống phòng thủ tiên tiến hơn. Khác với các tên lửa đạn đạo truyền thống vốn bay theo quỹ đạo parabol tương đối dễ dự đoán, các phương tiện siêu vượt âm có thể thay đổi hướng bay liên tục, khiến việc đánh chặn trở nên phức tạp hơn nhiều. Trong bối cảnh đó, Israel tiếp tục phát triển thế hệ tiếp theo mang tên Arrow-4.

Theo lãnh đạo IAI, Arrow-4 đang tiến gần tới giai đoạn sản xuất hàng loạt, với khả năng triển khai ban đầu trong năm nay. Các cuộc thử nghiệm quy mô lớn dự kiến được tiến hành vào giữa năm 2026.

Dù các thông số kỹ thuật chi tiết vẫn chưa được công bố, song một số nguồn tin cho biết, điều làm nên khác biệt của Arrow-4 với các phiên bản khác nằm ở cấu trúc dẫn đường mới tích hợp trí tuệ nhân tạo và các thuật toán học máy. Các công nghệ này cho phép hệ thống xử lý lượng dữ liệu lớn trong thời gian rất ngắn, nhanh chóng phân loại mục tiêu và lựa chọn phương án đánh chặn tối ưu ngay cả khi thời gian phản ứng chỉ tính bằng vài giây. Công nghệ đầu dò của Arrow-4 cũng được mô tả là vượt trội đáng kể so với các thế hệ trước, cho phép duy trì khóa mục tiêu ngay cả khi đối tượng cơ động ở tốc độ cực cao.

Một tên lửa đánh chặn Arrow được phóng vào tháng 6-2025. Ảnh: Bộ Quốc phòng Israel

Arrow-4 được thiết kế để tích hợp trực tiếp vào hạ tầng hiện có của hệ thống Arrow. Nhờ đó, hệ thống mới có thể tận dụng kinh nghiệm vận hành của Arrow-2 và Arrow-3, đồng thời triển khai nhanh chóng khi chương trình hoàn tất.

Trong học thuyết phòng thủ đa tầng của Israel, Arrow-3 vẫn tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ đánh chặn ngoài khí quyển trong giai đoạn bay giữa, trong khi Arrow-4 được kỳ vọng có thể đánh chặn ở nhiều độ cao khác nhau, kể cả giai đoạn cuối của quỹ đạo.

Các chương trình nâng cấp hệ thống Arrow cho thấy Israel đang không ngừng mở rộng năng lực phòng thủ trước những mối đe dọa tên lửa ngày càng phức tạp. Ngoài Arrow-4, nhiều nguồn tin còn cho biết khái niệm về Arrow-5 cũng đang được nghiên cứu, nhằm chuẩn bị cho thế hệ hệ thống phòng thủ tên lửa tiếp theo trong tương lai.

Theo đánh giá của các quan chức Israel, Arrow đạt tỷ lệ đánh chặn cao. Trong các cuộc đối đầu tên lửa với Iran kể từ năm 2024, hệ thống phòng thủ tên lửa Arrow đã đạt tỷ lệ đánh chặn khoảng 85%. Vào tháng 7-2025, Bộ Quốc phòng Israel công bố, 86% số tên lửa đạn đạo do Iran phóng trong chiến dịch “Rising Lion” (tạm dịch “Sư tử trỗi dậy”) từ ngày 13 đến 23-6 đã bị đánh chặn, phần lớn nhờ vào sự tích hợp các “phiên bản nâng cấp của hệ thống Arrow”. Những kết quả này được coi là minh chứng quan trọng cho giá trị chiến lược của hệ thống này, ngay cả khi chi phí vận hành và quy mô kho dự trữ tên lửa đánh chặn vẫn gây nhiều tranh cãi.

Hình ảnh hệ thống Arrow-3 được kích hoạt nhằm hạ mục tiêu tên lửa. Nguồn: New York Post

Trong tổng thể “lá chắn đa tầng” của Israel, Arrow không chỉ là một hệ thống vũ khí đơn lẻ, mà còn là trụ cột chiến lược, giúp quốc gia này xây dựng năng lực phòng thủ trước các mối đe dọa tên lửa tầm xa. Với khả năng đánh chặn ở độ cao lớn và tầm xa, hệ thống này đóng vai trò như tuyến phòng thủ đầu tiên, tạo nên lớp bảo vệ quan trọng cho không phận Israel trong một môi trường an ninh luôn tiềm ẩn nhiều biến động.