Arab Saudi thu hẹp quy mô 'siêu dự án' Neom sau nhiều năm chậm tiến độ, đội vốn

Ảnh đồ họa về siêu dự án Neom của Arab Saudi. Ảnh: Getty.

Siêu dự án Neom – công trình mang tính biểu tượng gắn liền với Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman – đang đứng trước khả năng bị thu hẹp quy mô đáng kể và tái thiết kế toàn diện. Động thái này diễn ra trong bối cảnh một cuộc rà soát kéo dài nhiều tháng sắp đi đến hồi kết, sau nhiều năm dự án liên tục đối mặt với tình trạng chậm tiến độ và vượt ngân sách.

Theo những nguồn tin nắm rõ diễn biến nội bộ, Thái tử Mohammed, Chủ tịch Neom, hiện đã điều chỉnh định hướng phát triển, hướng tới một mô hình có quy mô “nhỏ hơn rất nhiều”. Động thái này được xem là sự thừa nhận của giới lãnh đạo tại Riyadh về những hạn chế trong kế hoạch đầy tham vọng trước đây, từ quy mô dự án, cách thức truyền thông cho đến năng lực triển khai trong giai đoạn xây dựng đầu tiên.

Neom được quy hoạch dọc theo bờ Biển Đỏ của Arab Saudi, với tổng diện tích xấp xỉ bằng lãnh thổ nước Bỉ. Theo các nguồn tin, Neom nhiều khả năng sẽ được tái định hình để trở thành một trung tâm dữ liệu quy mô lớn, phù hợp với chiến lược của Thái tử Mohammed nhằm đưa Arab Saudi vươn lên vị thế quốc gia dẫn đầu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI).

Những điều chỉnh này diễn ra trong bối cảnh Riyadh đang phải cân đối lại nguồn lực tài chính. Sau hơn một thập kỷ chi tiêu quy mô lớn, thanh khoản ngày càng chịu áp lực, trong khi giá dầu vẫn duy trì ở mức không thuận lợi. Đồng thời, Arab Saudi vẫn phải chạy đua với thời gian để hoàn tất những công tác chuẩn bị tốn kém cho Triển lãm Thương mại Thế giới Expo 2030 và World Cup 2034.

Kể từ khi được công bố, Neom đã vấp phải sự hoài nghi rộng rãi, cả trong nội bộ Arab Saudi lẫn trên trường quốc tế. Tuy nhiên, các nguồn tin cho rằng những thay đổi đang được đề xuất cho thấy sự linh hoạt nhất định trong tư duy hoạch định chính sách, khi chính quyền bắt đầu điều chỉnh các kế hoạch để phù hợp hơn với thực tế.

“Điều này cho thấy hệ thống có khả năng tự điều chỉnh các mục tiêu của mình”, một người nắm rõ quá trình đánh giá nhận định.

Vị trí các công trình thuộc dự án Neom. Ảnh: FT.

Cuộc rà soát kéo dài khoảng một năm dự kiến sẽ hoàn tất vào cuối quý I năm nay hoặc một khoảng thời gian ngắn sau đó. Trong tuyên bố gửi Financial Times, Neom khẳng định dự án “luôn xem xét việc triển khai theo từng giai đoạn và sắp xếp thứ tự ưu tiên nhằm bảo đảm phù hợp với các mục tiêu quốc gia, đồng thời tạo ra giá trị dài hạn”.

“Là một dự án được thiết kế để phát triển qua nhiều thế hệ, Neom đang thúc đẩy các hạng mục dựa trên những ưu tiên chiến lược, mức độ sẵn sàng của thị trường và tác động kinh tế bền vững”, tuyên bố cho biết.

Từ khi được công bố vào năm 2017, Neom được định hình như một tổ hợp các đại dự án, bao gồm The Line, thành phố tuyến tính dài 170 km kéo từ bờ biển vào sâu trong đất liền, khu nghỉ dưỡng trượt tuyết Trojena, từng được chọn làm địa điểm đăng cai Đại hội Thể thao Mùa đông châu Á 2029, cùng khu công nghiệp – logistics ven biển Oxagon.

Tuy nhiên, Riyadh mới đây thông báo rằng Trojena – vốn cũng nằm trong diện bị thu hẹp – sẽ không còn đăng cai đại hội thể thao mùa đông theo kế hoạch ban đầu.

Theo một nguồn tin, các kiến trúc sư hiện đã bắt đầu tái thiết kế The Line, dự án vốn đã từng bị điều chỉnh giảm quy mô trước đó, theo hướng một mô hình “khiêm tốn” hơn, tận dụng tối đa những hạ tầng đã được xây dựng trong vài năm qua.

“The Line sẽ là một khái niệm hoàn toàn khác. Nó sẽ khai thác hệ thống hạ tầng hiện có theo một cách thức hoàn toàn mới”, người này cho biết.

Trọng tâm phát triển của Neom trong giai đoạn tới cũng được cho là sẽ dịch chuyển mạnh sang các lĩnh vực mang tính “công nghiệp”, đặc biệt là trung tâm dữ liệu. “Các trung tâm dữ liệu cần hệ thống làm mát bằng nước, và Neom nằm ngay ven biển, cho phép sử dụng nước biển để làm mát. Điều đó biến nơi đây thành một địa điểm lý tưởng cho các trung tâm dữ liệu quy mô lớn”, nguồn tin nói thêm.

Trong nỗ lực xây dựng vị thế trung tâm toàn cầu về dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, Arab Saudi đang định hướng Neom trở thành điểm đến cho các nhà đầu tư, đối tác và khách thuê trong những lĩnh vực có tốc độ tăng trưởng nhanh này.

Ảnh đồ họa về khu nghỉ dưỡng trượt tuyết Trojena, nơi sẽ không còn đăng cai Đại hội Thể thao Mùa đông châu Á năm 2029. Ảnh: FT.

Dự án sở hữu nhiều lợi thế tự nhiên, bao gồm hạ tầng số hiện đại, vị trí địa chiến lược tại giao điểm của ba châu lục, khả năng tiếp cận nguồn năng lượng tái tạo dồi dào với chi phí thấp, cùng quỹ đất rộng lớn.

Trong nhiều năm, Neom từng được xem là “mỏ vàng” đối với các công ty tư vấn, nhà thầu xây dựng và giới kiến trúc sư, khi hàng chục tỷ USD được rót vào dự án được mô tả là công trường xây dựng lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, tiến độ đã chững lại đáng kể sau khi Giám đốc điều hành lâu năm Nadhmi al-Nasr bất ngờ rời vị trí vào tháng 11/2024.

Người kế nhiệm ông, Aiman al-Mudaifer, đã khởi động một cuộc rà soát toàn diện đối với quy mô và thứ tự ưu tiên của các hạng mục thuộc Neom vào năm ngoái.

Thái tử Mohammed, người từng công bố Neom như một trụ cột trong chiến lược hiện đại hóa và đa dạng hóa nền kinh tế của Arab Saudi, công khai khẳng định rằng ông sẵn sàng hủy bỏ hoặc điều chỉnh các dự án nếu điều đó phục vụ lợi ích quốc gia.

“Chúng tôi quyết tâm hoàn thành các mục tiêu chuyển đổi”, ông phát biểu trước Hội đồng Tư vấn Shura vào tháng 9 năm ngoái. “Tuy nhiên, chúng tôi cũng khẳng định sẽ không do dự trong việc hủy bỏ hoặc điều chỉnh triệt để bất kỳ chương trình hay mục tiêu nào nếu nó không phù hợp với lợi ích công cộng”.

Neom thuộc sở hữu của Quỹ Đầu tư Công (PIF) – quỹ đầu tư quốc gia trị giá gần 1.000 tỷ USD, do chính Thái tử Mohammed làm Chủ tịch – đơn vị được giao vai trò then chốt trong việc dẫn dắt tiến trình chuyển đổi kinh tế. Tuy nhiên, PIF hiện cũng đang chịu áp lực ngày càng lớn trong việc tạo ra lợi suất thực chất từ các khoản đầu tư khổng lồ, trong bối cảnh Riyadh điều chỉnh lại các ưu tiên chi tiêu quốc gia.

Theo FT

Nhật Anh