Ấp - nơi đánh thức sức mạnh cộng đồng

Đó là nơi biết ruộng ai vừa xuống giống, vườn ai vừa trúng mùa, gia đình nào đang gặp chuyện khó khăn. Một tiếng gọi ngoài ngõ cũng đủ nhận ra người quen. Ấp nhỏ vậy mà chứa cả một đời sống.

Một ấp đáng sống là nơi người dân biết nhau, tin nhau, cùng chăm lo cho môi trường sống và không để ai bị bỏ lại phía sau.  Ảnh: Võ Nguyên Phú

Lâu nay, ấp thường được nhìn như nơi truyền đạt chủ trương, tập hợp danh sách, vận động người dân tham gia phong trào, thực hiện công việc được giao từ xã. Cách nhìn ấy không sai, nhưng chưa đủ. Nếu chỉ xem ấp như điểm trung chuyển thông tin hay cánh tay nối dài của bộ máy hành chính, sẽ làm mờ đi giá trị lớn nhất của ấp: Giá trị cộng đồng.

Ấp không phải là một cấp chính quyền thu nhỏ. Ấp là nơi gần dân nhất, nơi chính sách chạm vào cuộc sống, nơi vấn đề được nhìn thấy sớm và những nguồn lực nhỏ bé có thể kết nối thành sức mạnh. Điều cần tư duy lại không phải là giao thêm việc hành chính cho ấp, mà là làm sao để ấp trở thành hạt nhân tự quản, kết nối và kiến tạo cộng đồng.

TỪ ĐỊA BÀN QUẢN LÝ ĐẾN KHÔNG GIAN CỘNG ĐỒNG

Một ấp không chỉ có bao nhiêu hộ dân, bao nhiêu nhân khẩu, bao nhiêu héc-ta đất sản xuất. Đằng sau những con số ấy là quan hệ láng giềng, tập quán sản xuất, ký ức văn hóa, kỹ năng nghề nghiệp và những người có uy tín. 

Trong ấp có người giỏi sản xuất, người biết sửa máy, người buôn bán lâu năm, người thành thạo công nghệ, người lớn tuổi hiểu lịch sử vùng đất, người trẻ có ý tưởng khởi nghiệp. Mỗi người giữ một mảnh tri thức. Khi đứng riêng, giá trị còn nhỏ. Khi được kết nối, chúng trở thành năng lực chung.

Một tiếng gọi ngoài ngõ cũng đủ nhận ra người quen. 
Ấp nhỏ vậy mà chứa cả một đời sống.

Bởi vậy, bên cạnh thống kê dân cư, ấp cần biết kiểm kê tài sản cộng đồng. Ai có thể dẫn dắt một nhóm sản xuất? Câu chuyện văn hóa nào có thể trở thành sản phẩm du lịch? Người trẻ nào đang làm việc xa quê nhưng sẵn lòng góp tri thức, thị trường hay công nghệ?. Khi trả lời được những câu hỏi ấy, bản đồ của ấp không còn chỉ là bản đồ địa giới. Đó là bản đồ tài sản, bản đồ cơ hội và bản đồ niềm tin.

BÍ THƯ, TRƯỞNG ẤP - NHỮNG THỦ LĨNH CỘNG ĐỒNG

Mỗi cộng đồng đều cần người đứng ra kết nối. Không phải để quyết định thay mọi người, cũng không phải để làm thay mọi việc, mà để quy tụ những tấm lòng, khơi lên niềm tin và dẫn dắt cộng đồng cùng hành động.

Ở ấp, Bí thư chi bộ và Trưởng ấp là những người gần dân nhất. Gần không chỉ vì cùng sống trong một địa bàn, ngày ngày gặp nhau ngoài đường hay trên đồng ruộng. Gần dân còn là hiểu từng hoàn cảnh, nhận ra những chuyển động nhỏ trong đời sống và nghe được cả những điều người dân chưa tiện nói thành lời.

Muốn đi cùng nhau thì trước hết phải tin nhau. Muốn tin nhau thì phải minh bạch. Ai đóng góp gì, ai được hưởng gì, trách nhiệm ra sao, tất cả cần được bàn bạc từ đầu. Một mô hình kinh tế cộng đồng nhiều khi không bắt đầu từ dự án lớn, mà bắt đầu từ một cuộc trò chuyện nhỏ giữa những người sống cạnh nhau.

Bí thư chi bộ giữ vai trò hạt nhân chính trị, tạo sự thống nhất trong chi bộ và cộng đồng. Trưởng ấp trực tiếp tổ chức, điều phối công việc chung, kết nối người dân với chính quyền. Hai vai trò khác nhau về chức trách, nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: Làm sao để chủ trương đi vào cuộc sống và tiếng nói từ cuộc sống đến được với chính quyền.

Nếu chỉ xem Bí thư là người phổ biến nghị quyết, Trưởng ấp là người chuyển thông báo, thì chưa phát huy hết vai trò của những người gần dân nhất. Bí thư, Trưởng ấp phải đồng thời là những thủ lĩnh cộng đồng. 

Thủ lĩnh cộng đồng không nhất thiết là người nói hay nhất, càng không phải người quyết định mọi việc. Đó là người tạo được niềm tin để mọi người cùng ngồi lại; biết tìm ra điểm chung; biết phát hiện người có năng lực và mời họ cùng tham gia; biết biến một vấn đề riêng thành sự quan tâm chung.

Người thủ lĩnh cộng đồng không đứng phía trên người dân mà đứng giữa người dân. Khi bà con tranh luận về một tuyến đường, người thủ lĩnh giúp mọi người nhìn thấy lợi ích chung. Khi hình thành một tổ sản xuất, không làm thay bà con mà cùng bàn cách minh bạch chi phí, lợi ích và trách nhiệm. Khi có mô hình mới, không áp đặt mà tạo điều kiện cho những hộ tiên phong thử nghiệm.

Một thủ lĩnh giỏi không làm cho cộng đồng phụ thuộc vào mình. Một thủ lĩnh giỏi giúp cộng đồng biết tự tổ chức, tự bàn bạc và tự giải quyết những vấn đề trong khả năng của mình. 

Bởi vậy, thước đo của Bí thư, Trưởng ấp không chỉ là số cuộc họp, văn bản hay phong trào. Thước đo ấy nằm ở sức sống của cộng đồng: Người dân có đồng thuận hơn không, có hình thành thêm tổ liên kết không, người yếu thế có được quan tâm không, người trẻ có được trao cơ hội đóng góp không?

Nhưng một cộng đồng mạnh không thể chỉ dựa vào một vài người. Bí thư, Trưởng ấp cần phát hiện và kết nối những hạt nhân trong dân cư: Người có uy tín, nông dân sản xuất giỏi, phụ nữ khéo vận động, người trẻ thành thạo công nghệ, người cao tuổi am hiểu lịch sử.

Từ đó, có thể hình thành các tổ tự quản, tổ sản xuất sinh thái, tổ khởi nghiệp OCOP, tổ khuyến học, tổ du lịch hay tổ chuyển đổi số cộng đồng. Những tổ ấy không thay thế chính quyền. Đó là cách cộng đồng tự tổ chức để chăm lo công việc của chính mình.

TỪ TRUYỀN ĐẠT ĐẾN ĐỐI THOẠI, TỪ RIÊNG LẺ ĐẾN HỢP TÁC

Một chủ trương từ xã đưa xuống ấp không nên chỉ được đọc lại trong cuộc họp. Chính sách chỉ thật sự đi vào cuộc sống khi người dân hiểu chính sách ấy liên quan gì đến ruộng vườn, sinh kế và tương lai gia đình mình.

Vai trò của ấp không chỉ là nói cho dân nghe, mà còn phải biết lắng nghe dân nói; không chỉ chuyển văn bản xuống, mà còn chuyển vấn đề từ cuộc sống lên; không chỉ báo cáo số người tham dự, mà phải nhận diện được điều gì người dân còn băn khoăn.

Một cuộc họp ấp không nhất thiết phải dài. Nhưng sau cuộc họp cần trả lời được 3 câu hỏi: Cộng đồng đang gặp vấn đề gì, ai có thể tham gia giải quyết và bước đầu tiên sẽ được thực hiện khi nào? Dân chủ không chỉ là người dân được mời đến họp. Dân chủ còn là khi mỗi người cảm thấy ý kiến của mình được lắng nghe và có cơ hội tham gia công việc chung.

Ấp cũng là không gian gần gũi nhất để khắc phục sự rời rạc trong sản xuất. Không nhất thiết việc gì cũng phải thành lập ngay hợp tác xã. Có thể bắt đầu bằng những tổ liên kết nhỏ: Cùng mua vật tư, chia sẻ kỹ thuật, áp dụng một quy trình, xây dựng câu chuyện sản phẩm, kết nối thị trường.

Một vài hộ làm trước. Thấy hiệu quả, những hộ khác tham gia. Từ hợp tác một việc tiến tới hợp tác nhiều việc. Từ quan hệ hàng xóm trở thành quan hệ đối tác. Cộng đồng kinh tế không làm mất đi lợi ích cá nhân. Ngược lại, cộng đồng giúp từng người giảm chi phí, tiếp cận tri thức, ổn định chất lượng và có vị thế tốt hơn khi bước vào thị trường.

ẤP - CHIẾC CẦU HAI CHIỀU

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, không gian quản lý của xã rộng hơn, khoảng cách giữa bộ máy xã và từng hộ dân cũng có thể lớn hơn. Vì vậy, vai trò kết nối của ấp càng trở nên quan trọng.

Nhưng chiếc cầu ấy phải đi được cả hai chiều. Một chiều đưa chủ trương, chính sách và dịch vụ công đến gần người dân. Chiều còn lại đưa tiếng nói, sáng kiến và những vấn đề thực tế của người dân đến với chính quyền. Nếu chỉ có chiều đi xuống, ấp trở thành nơi truyền đạt. Nếu chỉ có chiều đi lên, ấp trở thành nơi phản ánh. Khi hai chiều gặp nhau, ấp trở thành không gian đồng kiến tạo.

Chính quyền cấp xã cần xem các ấp như những “cảm biến cộng đồng”, giúp nhận biết sớm những chuyển động trong đời sống. Một mâu thuẫn nhỏ, một hiện tượng ô nhiễm, một mô hình sản xuất mới, một người trẻ có ý tưởng hay một nhóm hộ muốn liên kết - nhiều tín hiệu quan trọng đều xuất hiện đầu tiên ở ấp. Ngược lại, Bí thư, Trưởng ấp cần được trang bị kỹ năng lắng nghe, đối thoại, điều phối, hòa giải, tổ chức nhóm, sử dụng công nghệ và nhận diện tài sản cộng đồng.

Không chỉ giao thêm việc, cần trao thêm phương pháp. Không chỉ yêu cầu báo cáo, cần tạo điều kiện để hành động. Không chỉ xem ấp là nơi thực hiện, cần xem ấp là nơi khởi phát sáng kiến.

ĐÁNH THỨC SỨC MẠNH TỪ BÊN TRONG

Một ấp đáng sống không nhất thiết là nơi có nhiều công trình nhất. Đó là nơi người dân biết nhau, tin nhau, cùng chăm lo cho môi trường sống và không để ai bị bỏ lại phía sau. Một ấp phát triển không chỉ là nơi thu nhập tăng lên, đó còn là nơi người trẻ nhìn thấy cơ hội trở về, người lớn tuổi được trân trọng, văn hóa bản địa được gìn giữ và thiên nhiên được đối xử tử tế.

Sức mạnh của ấp không nằm trong chiếc loa truyền thanh, tấm bảng tên hay những tập hồ sơ. Sức mạnh ấy nằm trong khả năng kết nối con người, đánh thức tinh thần tự nguyện và biến những điều riêng lẻ thành giá trị chung.

Tư duy lại vai trò của ấp cũng chính là tư duy lại cách quản trị từ cơ sở: Từ quản lý dân cư sang kết nối cộng đồng. Từ truyền đạt sang đối thoại. Từ vận động sang khơi gợi. Từ từng hộ riêng lẻ sang những nhóm hợp tác. Từ phong trào ngắn hạn sang năng lực tự quản lâu dài. Từ chờ đợi nguồn lực bên ngoài sang đánh thức nguồn lực bên trong.

Xã có thể hoạch định một hướng đi lớn. Nhưng để hướng đi ấy bước được vào từng con đường, bờ ruộng, khu vườn và mái nhà, phải đi qua ấp. Ở đó cần những Bí thư, Trưởng ấp không chỉ làm tròn chức trách, mà còn biết truyền cảm hứng, gieo niềm tin, kết nối con người và khơi dậy tinh thần cộng đồng.

Bởi người thủ lĩnh cộng đồng không chỉ hỏi người dân cần gì. Người thủ lĩnh còn giúp cộng đồng nhận ra mình đang có gì, có thể cùng nhau làm gì và sẽ để lại điều gì cho thế hệ mai sau.

Và rồi, có lẽ mỗi ấp cần tự hỏi: Mình đang chỉ là một địa bàn được quản lý, hay đã thật sự trở thành một cộng đồng biết cùng nhau kiến tạo tương lai?

LÊ MINH HOAN