An ninh năng lượng trước thách thức mới: Cần tư duy quản trị rủi ro và nâng cao sức chống chịu

Sáng 22/7, Viện An ninh phi truyền thống (Trường Quản trị và Kinh doanh, Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp cùng Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam tổ chức tọa đàm 'An ninh năng lượng - trụ cột của an ninh quốc gia

An ninh năng lượng đối mặt nhiều sức ép mới

Phát biểu đề dẫn tại tọa đàm, GS.TS. Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, nhấn mạnh an ninh năng lượng không chỉ tác động trực tiếp đến an ninh con người mà còn gắn chặt với an ninh kinh tế, an ninh mạng và an ninh quốc gia. Trong bối cảnh các loại rủi ro ngày càng đan xen, việc tiếp cận theo hướng tổng thể, liên ngành và dựa trên quản trị rủi ro là yêu cầu cấp thiết.

GS.TS. Hoàng Đình Phi, Hiệu trưởng Trường Quản trị và Kinh doanh, phát biểu đề dẫn Tọa đàm - Ảnh: VGP

Theo PGS.TS Hoàng Đình Phi, mục tiêu của tọa đàm là nhận diện những nguy cơ trước mắt và lâu dài đối với an ninh năng lượng Việt Nam, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực quản trị chiến lược, góp phần bảo đảm phát triển bền vững và thực hiện các mục tiêu tăng trưởng trong giai đoạn tới.

Từ góc độ đơn vị vận hành hệ thống điện quốc gia, ông Nguyễn Minh Quang, Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (Bộ Công Thương), cho biết nhu cầu phụ tải điện của Việt Nam đang tăng khoảng 10% mỗi năm, phù hợp với định hướng phát triển của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.

Theo quy hoạch, đến năm 2030 tổng công suất nguồn điện của Việt Nam dự kiến đạt khoảng 183-236 GW, tương đương quy mô hệ thống sẽ tăng gần gấp đôi so với hiện nay. Đây là mục tiêu đầy tham vọng khi trong nhiều năm qua toàn ngành điện mới phát triển được quy mô công suất trên 90 GW.

Ông Quang cho rằng việc phải tăng gấp đôi công suất trong khoảng 5-7 năm tới sẽ tạo áp lực rất lớn về nguồn vốn, năng lực triển khai cũng như khả năng xây dựng các nhà máy điện mới.

Ông Nguyễn Minh Quang, Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (Bộ Công Thương) - Ảnh: VGP

Bên cạnh đó, việc phát triển các nguồn nhiệt điện than và LNG đang gặp nhiều khó khăn. Nếu các dự án này chậm tiến độ, nguy cơ phụ thuộc vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu sẽ gia tăng. Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông ảnh hưởng đến nguồn cung LNG toàn cầu, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng nhiên liệu trở thành một rủi ro đáng lưu ý đối với an ninh điện.

Trong khi đó, các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời có ưu điểm là thời gian xây dựng nhanh hơn nhưng lại phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên. Điện mặt trời chỉ phát điện vào ban ngày, còn điện gió phụ thuộc theo mùa, có thời điểm chỉ đạt 5-10% công suất thiết kế. Điều này đòi hỏi hệ thống điện phải có các giải pháp vận hành linh hoạt để bảo đảm ổn định.

Ngoài ra, các yếu tố thời tiết cực đoan cũng đang tạo thêm áp lực cho ngành điện. Theo ông Quang, hiện tượng El Nino khiến nhu cầu sử dụng điện trong các tháng 5 và 6 tăng đột biến, buộc đơn vị vận hành phải khai thác tối đa mọi nguồn điện để đáp ứng phụ tải. Nếu tình trạng thiên tai, thủy văn bất lợi tiếp diễn, sản lượng thủy điện có thể suy giảm, làm gia tăng khó khăn trong bảo đảm cung ứng điện.

Quản trị rủi ro phải trở thành trụ cột của an ninh năng lượng

Theo TS. Nguyễn Thanh Hưởng, Trưởng ban Quản trị rủi ro và giám sát tuân thủ của Petrovietnam, năng lượng là nền tảng của phát triển kinh tế, quốc phòng và an ninh. Tuy nhiên, các nguy cơ hiện nay đang có xu hướng lan truyền và khuếch đại do tác động đồng thời của xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu, cạnh tranh công nghệ, tấn công mạng và quá trình chuyển dịch năng lượng.

Từ thực tiễn hoạt động của Petrovietnam, ông cho rằng cần quán triệt nguyên tắc "phát triển đến đâu, bảo đảm an ninh đến đó". Điều này đồng nghĩa với việc yếu tố an ninh phải được tích hợp ngay từ quá trình xây dựng chiến lược, lựa chọn công nghệ, đầu tư hạ tầng đến vận hành sản xuất.

Theo TS. Nguyễn Thanh Hưởng, an ninh năng lượng hiện không thể tách rời an ninh kinh tế, tài chính, công nghệ, dữ liệu, môi trường và con người. Chỉ cần một mắt xích gặp sự cố, toàn bộ hệ thống có thể bị ảnh hưởng.

TS. Nguyễn Thanh Hưởng, Trưởng ban Quản trị rủi ro và giám sát tuân thủ (Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng quốc gia Việt Nam - Petrovietnam) phát biểu khai mạc Tọa đàm - Ảnh: VGP

Đặc biệt, các cuộc tấn công mạng nhằm vào hệ thống điều khiển công nghiệp có thể gây dừng máy, mất kiểm soát thiết bị và đe dọa an toàn công trình. Vì vậy, an ninh mạng cần được xem là một bộ phận trực tiếp của an ninh sản xuất, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.

Ông Hưởng cũng cho rằng các nghị quyết của Bộ Chính trị đã tạo nền tảng cho chiến lược phát triển ngành năng lượng theo hướng phát triển, làm chủ và bảo vệ. Trong đó, khoa học công nghệ và chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn hỗ trợ dự báo, cảnh báo sớm, tối ưu vận hành và nâng cao năng lực ứng phó với các tình huống khẩn cấp.

Petrovietnam hiện tham gia hầu hết các mắt xích của chuỗi giá trị năng lượng, từ thăm dò, khai thác dầu khí, công nghiệp khí, lọc hóa dầu, sản xuất điện đến phân phối và phát triển năng lượng mới. Theo TS. Nguyễn Thanh Hưởng, tập đoàn không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn góp phần ổn định thị trường, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và hỗ trợ bảo vệ chủ quyền biển, đảo.

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng, ông cho rằng Việt Nam cần phát triển các nguồn năng lượng xanh nhưng phải bảo đảm đủ nguồn cung, giá thành hợp lý, vận hành ổn định và từng bước làm chủ công nghệ trong nước. Nếu chỉ chuyển từ phụ thuộc nhiên liệu sang phụ thuộc thiết bị, phần mềm và công nghệ nhập khẩu thì bản chất của bài toán an ninh năng lượng vẫn chưa được giải quyết.

Để nâng cao sức chống chịu, Petrovietnam sẽ xây dựng bản đồ rủi ro trên toàn chuỗi giá trị, hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm, phương án dự phòng, tổ chức diễn tập định kỳ và xây dựng văn hóa an ninh trong toàn tập đoàn.

Xây dựng chuỗi cung ứng năng lượng có khả năng chống chịu cao

Ở lĩnh vực xăng dầu, ông Đỗ Mạnh Bình, Phó Tổng Giám đốc PVOIL, cho biết doanh nghiệp hiện chiếm khoảng 24% thị phần xăng dầu nội địa và là một trong những đơn vị giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm nguồn cung nhiên liệu cho nền kinh tế.

Theo ông, an ninh năng lượng ngày nay không chỉ được đánh giá bằng khả năng dự trữ hay quy mô nguồn cung mà còn ở năng lực duy trì dòng chảy năng lượng liên tục, an toàn và linh hoạt trong mọi tình huống.

Thực tế cho thấy ngay cả khi nguồn hàng trên phạm vi cả nước không thiếu, nguy cơ thiếu hụt cục bộ vẫn có thể xảy ra nếu hệ thống vận tải bị chia cắt, cảng biển ngừng hoạt động hoặc hệ thống điều hành gặp sự cố.

PVOIL cho rằng chuỗi cung ứng xăng dầu hiện đối mặt với bốn nhóm rủi ro chính gồm địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng quốc tế; thiên tai, biến đổi khí hậu; tấn công mạng; và quá trình chuyển dịch năng lượng.

Đối với rủi ro địa chính trị, các xung đột tại Trung Đông, Nga - Ukraine hay căng thẳng giữa các nền kinh tế lớn có thể nhanh chóng tác động đến giá dầu, chi phí vận tải, bảo hiểm và khả năng tiếp cận nguồn hàng.

Để chủ động ứng phó, PVOIL đã phối hợp với các đơn vị trong hệ sinh thái Petrovietnam như BSR, PV GAS và PVTrans nhằm cân đối linh hoạt nguồn cung trong nước và nhập khẩu. Riêng trong tháng 5/2026, thông qua PVOIL Singapore, doanh nghiệp đã thu xếp thành công 2 triệu thùng dầu thô Basrah Medium từ Iraq cho Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn và dự kiến tiếp tục thu xếp thêm 3 triệu thùng đến hết năm 2026.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng xác định thiên tai và biến đổi khí hậu có thể làm gián đoạn hệ thống kho vận, cảng biển và mạng lưới bán lẻ, trong khi các cuộc tấn công mạng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động quản lý kho, điều độ, thanh toán và phân phối xăng dầu.

Từ thực tiễn đó, PVOIL cho rằng tư duy bảo đảm an ninh năng lượng cần chuyển từ xử lý sự cố sang chủ động xây dựng sức chống chịu của toàn hệ thống. Trong thời gian tới, doanh nghiệp sẽ tập trung đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao năng lực tồn trữ và logistics; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản trị chuỗi cung ứng; đồng thời tăng cường an ninh mạng, xây dựng các kịch bản ứng phó khẩn cấp và chuẩn bị hạ tầng phục vụ các loại năng lượng mới.

Các chuyên gia tại tọa đàm đều thống nhất rằng trong kỷ nguyên rủi ro phi truyền thống, an ninh năng lượng không còn được đo bằng quy mô nguồn cung đơn thuần mà bằng khả năng duy trì dòng chảy năng lượng liên tục, an toàn và phục hồi nhanh trước mọi biến động. Đây cũng là nền tảng quan trọng để bảo đảm tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội và nâng cao sức chống chịu của quốc gia trước những biến động ngày càng khó lường.

N.Hà