An ninh năng lượng trở thành mặt trận tác chiến và thước đo sức mạnh quân sự trong kỷ nguyên mới

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và xung đột địa chính trị gia tăng, năng lượng không còn chỉ là yếu tố hậu cần phục vụ quân đội mà đã trở thành một mặt trận tác chiến trực tiếp. Khả năng sản xuất và bảo vệ hạ tầng điện năng đang nổi lên như một thước đo mới cho sức mạnh quốc gia và khả năng chống chịu chiến lược trong thế kỷ 21.

Hạ tầng năng lượng là mục tiêu tấn công trực tiếp

Lịch sử quân sự từng ghi nhận năng lượng là mục tiêu quan trọng, như cuộc tiến công của Đức Quốc xã vào các mỏ dầu Kavkaz năm 1942. Tuy nhiên, trong các cuộc xung đột hiện đại, hạ tầng năng lượng không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà đã trở thành mục tiêu phá hủy trực tiếp nhằm bào mòn năng lực tác chiến và sức chịu đựng của đối phương.

Năng lượng, dữ liệu và hạ tầng điện đang trở thành mặt trận cạnh tranh mới giữa các cường quốc. Ảnh: BĐ

Tại Ukraine, các số liệu thống kê cho thấy cường độ tập kích vào hạ tầng năng lượng đạt mức chưa từng có. Tính đến tháng 8/2025, các cơ sở năng lượng của Ukraine đã hứng chịu hơn 2.900 đợt tập kích. Ngược lại, Ukraine cũng mở rộng chiến dịch đánh sâu vào các cơ sở dầu khí Nga. Theo BBC Verify, 21 trong số 38 nhà máy lọc dầu lớn của Nga đã bị tấn công tính đến đầu năm 2025. Những sự kiện này, cùng với vụ phá hoại đường ống Nord Stream, cho thấy các trạm biến áp, kho LNG và mạng lưới điện hiện có giá trị chiến lược tương đương với các căn cứ quân sự nhưng lại dễ bị tổn thương hơn do đặc tính phân tán.

Giới hạn leo thang và điểm nghẽn Hormuz

Dù là mục tiêu tấn công, năng lượng cũng đồng thời tạo ra những giới hạn đối với mức độ leo thang xung đột. Eo biển Hormuz là minh chứng rõ nhất cho sức mạnh của một "điểm nghẽn" năng lượng toàn cầu. Với khoảng 20,9 triệu thùng dầu đi qua mỗi ngày trong nửa đầu năm 2025, bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây cũng có thể gây ra cú sốc giá toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến nền kinh tế của cả đồng minh lẫn đối thủ.

Việc tính toán thiệt hại không chỉ dừng lại ở đối phương mà còn phải cân nhắc tác động ngược lên thị trường quốc tế. Sự kiềm chế trong tác chiến năng lượng thường xuất phát từ lo ngại làm sụp đổ các mạng lưới thương mại toàn cầu hoặc phá hủy nguồn lực cần thiết cho việc tái thiết quốc gia sau xung đột.

Tiêu chí "Khả năng chống chịu chiến lược"

Giáo sư Boaz Golany từ Viện Công nghệ Technion đề xuất rằng "khả năng chống chịu chiến lược" phải trở thành tiêu chí thứ tư trong đánh giá chính sách năng lượng, bên cạnh giá thành, độ tin cậy và tính bền vững. Khả năng này được kiểm tra qua bốn câu hỏi cốt lõi:

Nguồn phát có duy trì vận hành được trong điều kiện chiến tranh?
Nguồn nhiên liệu có vượt qua được sự gián đoạn của các tuyến hàng hải?
Hệ thống truyền dẫn có chịu được tấn công mạng và vũ khí tầm xa?
Hạ tầng bị hư hỏng có khả năng phục hồi nhanh để duy trì kinh tế và quân sự?

Đáng chú ý, nhu cầu điện năng từ trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra áp lực mới. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo mức sử dụng điện của các trung tâm dữ liệu có thể đạt 950 TWh vào năm 2030. Tại Mỹ, các trung tâm dữ liệu AI có thể tiêu thụ nhiều điện hơn cả các ngành công nghiệp nặng như thép và xi măng cộng lại, biến hạ tầng truyền tải thành một điểm nghẽn an ninh quốc gia.

Cuộc đua hạt nhân và hai mô hình tiếp cận

Để đảm bảo an ninh năng lượng, các cường quốc đang đi theo hai con đường khác nhau. Trung Quốc áp dụng mô hình kế hoạch nhà nước với chương trình mở rộng điện hạt nhân dân sự lớn nhất thế giới. Tính đến cuối năm 2024, Trung Quốc chiếm khoảng 46% quy mô xây dựng lò phản ứng hạt nhân toàn cầu, với tổng nguồn điện lắp đặt vượt 4.000 GW vào giữa năm 2026.

Ngược lại, Mỹ dựa vào sức đẩy của thị trường và các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech). Microsoft, Google, Meta và Amazon đang trực tiếp đầu tư vào việc tái khởi động các lò phản ứng hạt nhân hoặc phát triển lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) để tự túc năng lượng cho các trung tâm dữ liệu AI.

Dù động cơ ban đầu là thương mại, kết quả của mô hình này là việc duy trì và hiện đại hóa nguồn cung điện ổn định cho quốc gia trong dài hạn. Việc các doanh nghiệp công nghệ tự đảm bảo năng lượng cũng giúp giảm tải cho lưới điện dân dụng, từ đó tăng cường khả năng ổn định xã hội trong các kịch bản khủng hoảng.

Tuệ Nhân