AI viết nhạc trong vài phút, nhạc sĩ đang đứng ở đâu trước bờ vực bị thay thế?

Sáng 18/8, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nhạc sĩ Việt Nam nhiệm kỳ 2026-2031 đã trở thành diễn đàn nóng với những lo ngại sâu sắc về sự xâm nhập của trí tuệ nhân tạo (AI) vào lĩnh vực sáng tác. Giữa lằn ranh mờ nhạt của công nghệ và nghệ thuật, nền âm nhạc Việt Nam đang đứng trước thách thức sống còn: Làm sao để giữ gìn hồn cốt dân tộc khi những cỗ máy vô tri có thể viết nhạc chỉ trong vài phút?

Nỗi trăn trở của thế hệ đi trước

Đại diện cho thế hệ nhạc sĩ lão thành, nhạc sĩ Thế Bảo thẳng thắn chỉ ra bức tranh thực tại của lực lượng sáng tác hiện nay: Trong tổng số 1.500 hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam, tỷ lệ người trẻ vẫn còn khiêm tốn và chưa đáp ứng được kỳ vọng về chất lượng chuyên môn.

Nhạc sĩ Thế Bảo. Ảnh: Hồ Quang

Ông cho biết, thế hệ trẻ ngày nay đang sở hữu một đặc quyền vô giá mà lớp đi trước từng khao khát, đó là sự hỗ trợ của công nghệ thông tin cùng nguồn dữ liệu âm thanh, văn bản khổng lồ. Nhờ đó, họ có thể độc lập hoàn thiện một tác phẩm từ khâu hòa âm, mix đến thu âm ngay sau khi sáng tác, thay vì phải chờ đợi thời gian dài để dàn dựng.

Thế nhưng, sự tiện lợi này dường như lại tỷ lệ nghịch với chiều sâu tác phẩm. Theo nhạc sĩ Thế Bảo, các tác giả trẻ đang bộc lộ những điểm yếu về âm hưởng dân tộc, thiếu đi sự chiêm nghiệm về truyền thống anh hùng, sự bao dung cũng như những vấn đề mang tính nhân loại và thời đại. Hệ quả là âm nhạc đương đại vẫn thiếu vắng những tác phẩm lớn, đủ sức phát huy bản sắc Việt Nam và tạo tầm ảnh hưởng quốc tế.

Nhạc sĩ Thế Bảo nhấn mạnh, nếu không có một kế hoạch trọng tâm trong giai đoạn 2025-2030 để nâng cao trình độ hội viên, âm nhạc Việt Nam từ truyền thống, hàn lâm, giao hưởng đến Pop, Rock hay Rap sẽ khó có thể sánh ngang với các nước tiên tiến và đáp ứng yêu cầu cấp bách của thời đại mới vào năm 2045. Do đó, Hội Nhạc sĩ Việt Nam cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để tìm ra cơ chế mới, tạo điều kiện cho các nhạc sĩ trẻ rèn luyện và học hỏi.

Cơn sóng thần AI

Tiếp nối câu chuyện thời đại, nhạc sĩ Mai Kiên - đại diện cho thế hệ trẻ đã mang đến đại hội một bức tranh trực diện và khốc liệt hơn về sức mạnh của AI. Nếu như vài thập kỷ trước, các phần mềm như Finale, Sibelius hay Cubase chỉ là công cụ thụ động chờ lệnh con người thì nay AI đã có khả năng tự tạo sinh tài liệu, ý nhạc và bản thu hoàn chỉnh chỉ bằng vài câu lệnh đơn giản trên trình duyệt.

Sự ra đời của các công cụ này đang làm lu mờ ranh giới giữa một người yêu nhạc phổ thông và một nhạc sĩ chuyên nghiệp, đẩy giới sáng tác vào một cục diện cạnh tranh gắt gao. Đáng lo ngại hơn, trên không gian mạng, các thuật toán đang tiếp tay cho việc sao chép, làm méo mó các di sản âm nhạc cổ truyền.

Nhạc sĩ Mai Kiên. Ảnh: Hồ Quang

Thực trạng này dẫn đến một sự phân cực tâm lý sâu sắc trong giới làm nghề, đó là:

Tâm lý e ngại, sợ bị thay thế: Một bộ phận nhạc sĩ lớn tuổi lo sợ khi các công đoạn hòa âm, phối khí rập khuôn đang bị cắt ghép và giả lập bởi AI với chi phí cực rẻ.

Thói lười biếng, ỷ lại: Ngược lại, một bộ phận tác giả trẻ lại phụ thuộc mù quáng vào công nghệ, phó mặc cho máy móc để sản xuất ra những sản phẩm "mì ăn liền", rập khuôn về âm thanh và sáo rỗng về giá trị nghệ thuật.

Dù vậy, nhạc sĩ Minh Kiên khẳng định, với những người bản lĩnh, quy trình làm việc mới với AI lại là một lợi thế lớn về kinh tế và chuyên môn. AI giúp tạo bản nháp và tùy chỉnh hòa âm nhanh chóng, giải phóng sức lao động để người nghệ sĩ trở thành "nhà điều phối", nắm giữ quyền định hướng và kiểm duyệt thẩm mỹ.

Để bảo vệ bản sắc âm nhạc dân tộc và thích ứng trong kỷ nguyên số, nhạc sĩ Mai Kiên đã đề xuất 3 giải pháp trọng tâm cho Hội Nhạc sĩ Việt Nam trong nhiệm kỳ 2026-2031:

Hiện thực hóa Đề án Bảo tàng Âm nhạc số. Xây dựng cơ sở dữ liệu số đạt chuẩn học thuật để bảo tồn di sản, kiểm soát thị trường và trở thành nguồn cấp dữ liệu bản quyền minh bạch cho chính các hệ thống AI.

Tăng cường tập huấn chuyên môn: Tổ chức các trại sáng tác tích hợp kỹ năng số, thiết lập tiêu chuẩn khắt khe về hòa âm, phối khí để nhạc sĩ trẻ có nền tảng vững chắc, đủ sức làm chủ và phản biện lại thuật toán.

Thiết lập hành lang pháp lý và đạo đức sáng tạo: Thành lập ban tư vấn bản quyền số, ứng dụng công nghệ nhận diện âm thanh để bảo vệ tác quyền. Đặc biệt, hội cần ra quy chế tuyệt đối không chấp nhận các tác phẩm do AI tự tạo sinh hoàn toàn (cả nhạc, lời và bản thu); mọi tác phẩm phải đi kèm cam kết minh bạch tỷ lệ sử dụng công nghệ.

Theo nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, công nghệ có thể biến những nốt nhạc trên giấy thành các câu lệnh tự động nhưng quyền lực tối cao của nghệ thuật vẫn luôn thuộc về con người. AI chỉ làm tốt phần khởi đầu còn hồn cốt của âm nhạc phải được nuôi dưỡng từ vốn sống và rung động cảm xúc. Thuật toán dù tinh vi đến đâu cũng mãi mãi vô tri, không bao giờ có được tư cách và vị thế của một người nghệ sĩ chân chính.

Tình Lê