AI và sáng tạo trong nghệ thuật: Không để khoảng trống pháp lý từ những 'giọng hát hoàn hảo'

Hình ảnh minh họa do AI tạo ra.

Khi “ca sĩ ảo” thách thức giá trị sáng tạo thật

Từ cuối năm 2025 đến nay, thị trường âm nhạc Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện dày đặc của các sản phẩm do trí tuệ nhân tạo thể hiện. Những ca khúc như “Hôn lễ của em”, “50 năm về sau”, “Pháo hoa chóng tàn”, “Hãy buông tay anh”… khi được “khoác” lên giọng hát AI đã nhanh chóng lan truyền mạnh mẽ trên các nền tảng số, thu hút hàng triệu lượt nghe và chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở yếu tố mới lạ, các sản phẩm này còn tạo ra một nghịch lý chưa từng có: nhiều ca sĩ thật bị đặt lên bàn cân so sánh với “ca sĩ ảo”, thậm chí bị nhận xét là kém hấp dẫn hơn. Những giọng ca thực lực cũng không nằm ngoài vòng xoáy này.

Theo tư liệu, AI có thể xử lý giọng hát với độ chính xác gần như tuyệt đối: không lệch tông, không hụt hơi, không sai nhịp, mọi yếu tố kỹ thuật đều được tối ưu như một “bài toán” âm thanh. Chính sự hoàn hảo này khiến một bộ phận khán giả bị thuyết phục, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên tranh luận về bản chất của nghệ thuật.

Ca sĩ Tùng Dương đã lên tiếng trước hiện tượng này. Anh cho rằng âm nhạc không phải là một phép tính có thể tối ưu bằng thuật toán. Một giọng hát thật có thể không hoàn hảo, có thể run rẩy, thậm chí có những khoảnh khắc “vỡ”, nhưng chính những điều đó mới tạo nên cảm xúc. Ca sĩ Tùng Dương khẳng định, AI có thể mô phỏng cảm xúc từ dữ liệu, nhưng không thể sống trong cảm xúc.

Việc AI tham gia vào lĩnh vực nghệ thuật cho thấy ranh giới tương đối rõ ràng với 1 bên là sáng tạo nghệ thuật gắn với cảm xúc, trải nghiệm của con người và 1 bên là sản phẩm tối ưu hóa về kỹ thuật. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng, càng ngày khi AI hoàn thiện, ranh giới đó đang dần bị làm mờ.

Và vấn đề đau đầu hiện nay không chỉ là bản quyền giữa con người với con người, mà là vấn đề pháp lý giữa tác phẩm được sáng tạo bởi con người và các sản phẩm “cover” bởi AI.

Những câu hỏi này không chỉ xuất hiện ở Việt Nam. Trên thế giới, chúng đã trở thành những tranh chấp pháp lý cụ thể. Tháng 6-2025, tại Mỹ, hai hãng phim lớn là Disney và Universal đã khởi kiện Công ty AI Midjourney, cáo buộc nền tảng này tạo ra các hình ảnh mang tính sao chép các nhân vật nổi tiếng mà không xin phép. Theo đơn kiện, Midjourney đã sử dụng dữ liệu có bản quyền thu thập từ internet để huấn luyện mô hình, sau đó thương mại hóa các sản phẩm được tạo ra.

Trong vụ kiện này, phía công ty AI viện dẫn nguyên tắc “sử dụng hợp lý” (fair use) để bảo vệ hoạt động của mình, cho rằng việc khai thác dữ liệu là cần thiết cho đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, tranh chấp này cho thấy một khoảng xám pháp lý rất lớn: đâu là ranh giới giữa “học hỏi” và “xâm phạm bản quyền” trong môi trường AI?

Bản cover Hãy buông tay anh do AI cover trên các nền tảng mạng xã hội. Ảnh chụp màn hình

Khung pháp lý đã có, nhưng chưa đủ?

Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật đã bắt đầu có những điều chỉnh nhằm theo kịp sự phát triển của AI. Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 (Luật số 131/2025/QH15) tiếp tục khẳng định một nguyên tắc quan trọng: chủ thể quyền tác giả chỉ có thể là tổ chức, cá nhân. Điều này đồng nghĩa với việc các sản phẩm do hệ thống trí tuệ nhân tạo tự tạo ra, không có sự tham gia của con người, sẽ không được bảo hộ quyền tác giả.

Bên cạnh đó, khoản 5 Điều 7 của Luật này cho phép sử dụng văn bản, dữ liệu đã được công bố hợp pháp cho mục đích nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI, với điều kiện không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Quy định này phù hợp với định hướng tại Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 và Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025, trong đó nhấn mạnh yêu cầu phát triển AI gắn với minh bạch, đạo đức và lấy con người làm trung tâm.

Tuy nhiên, theo luật sư Đỗ Thị Thanh Nhàn, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, những quy định này mới chỉ giải quyết một phần vấn đề. Điểm khó nhất hiện nay là xác định vai trò của con người trong quá trình sáng tạo có sự hỗ trợ của AI. Nếu một người chỉ nhập câu lệnh, còn toàn bộ nội dung do hệ thống tạo ra, thì mức độ đóng góp đó có đủ để được công nhận là tác giả hay không?

Một vấn đề khác là việc bảo vệ “phong cách nghệ thuật”. AI có thể học từ hàng loạt tác phẩm của một nghệ sĩ để tạo ra sản phẩm mang phong cách tương tự mà không sao chép trực tiếp bất kỳ tác phẩm nào. Trong trường hợp này, rất khó xác định hành vi vi phạm theo các quy định hiện hành.

Khoảng trống pháp lý cũng thể hiện rõ ở vấn đề dữ liệu huấn luyện. Dù luật yêu cầu dữ liệu phải hợp pháp, nhưng cơ chế kiểm soát nguồn dữ liệu, cũng như nghĩa vụ chứng minh khi xảy ra tranh chấp, vẫn chưa được quy định cụ thể. Đây chính là điểm nóng trong các vụ kiện quốc tế.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Trí tuệ nhân tạo (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP) đang được Bộ Tư pháp thẩm định đã đưa ra những quy định đáng chú ý liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm có sử dụng AI.

Theo dự thảo, một tác phẩm có sử dụng AI chỉ được bảo hộ khi đáp ứng đầy đủ bốn điều kiện: con người có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định; con người chịu trách nhiệm đối với tác phẩm; việc sử dụng không gây phương hại đến quyền của các đối tượng được dùng làm dữ liệu đầu vào; và tác phẩm đáp ứng các điều kiện bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ. Trường hợp sản phẩm hoàn toàn do AI tạo ra hoặc không đáp ứng các điều kiện này sẽ không được bảo hộ.

Đáng chú ý, dự thảo còn quy định nghĩa vụ giải trình, yêu cầu người sáng tạo phải cung cấp các tài liệu chứng minh quá trình tạo ra tác phẩm như dữ liệu đầu vào, lịch sử câu lệnh, quá trình chỉnh sửa. Đồng thời, việc sử dụng dữ liệu có bản quyền để huấn luyện AI phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ: dữ liệu được công bố hợp pháp, nguồn thu thập hợp pháp, không phá vỡ các biện pháp bảo vệ quyền và không làm ảnh hưởng đến thị trường của tác phẩm gốc.

Những quy định này cho thấy cơ quan quản lý đã bắt đầu đi vào những vấn đề cốt lõi mà thực tiễn đặt ra. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng các tiêu chí như “đóng góp đáng kể” hay “mang tính quyết định” vẫn cần được cụ thể hóa để có thể áp dụng hiệu quả.

Sự phát triển của AI đang buộc pháp luật phải thay đổi cách tiếp cận đối với các khái niệm truyền thống như tác giả, tác phẩm hay sáng tạo. Nếu không kịp thời, pháp luật sẽ tiếp tục đi sau thực tiễn, trong khi những tranh chấp liên quan đến quyền lợi của nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo ngày càng gia tăng.

Ngọc Dung