AI tham gia khám chữa bệnh: Trách nhiệm chuyên môn vẫn thuộc về bác sĩ

AI có tiến bộ đến đâu, trách nhiệm pháp lý vẫn phải thuộc về con người

Đây không chỉ là băn khoăn của giới chuyên môn, mà còn là mối quan tâm của bệnh nhân và xã hội, đặc biệt khi nhiều ý kiến – trong đó có cả những nhân vật công nghệ như Elon Musk – cho rằng dù AI có tiến bộ đến đâu, trách nhiệm pháp lý vẫn phải thuộc về con người, cụ thể là bác sĩ.

Trách nhiệm pháp lý thuộc về người thầy thuốc

Theo PGS.TS Lê Tuấn Linh, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, ở thời điểm hiện tại, nguyên tắc cốt lõi khi ứng dụng AI trong y học vẫn rất rõ ràng: AI chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể ra quyết định.

Tại các cơ sở y tế, đặc biệt trong lĩnh vực chẩn đoán hình ảnh, các phần mềm AI thường được sử dụng như một "kênh tham khảo bổ sung". Hệ thống có thể phân tích dữ liệu, gợi ý tổn thương hoặc đưa ra khả năng chẩn đoán, nhưng kết luận cuối cùng vẫn phải do bác sĩ đưa ra, dựa trên tổng hợp nhiều yếu tố chuyên môn và lâm sàng.

Điều này cũng đồng nghĩa với việc bác sĩ không bắt buộc phải làm theo khuyến nghị của AI. Trong thực tế, có những trường hợp bác sĩ lựa chọn phương án khác với gợi ý của hệ thống, dựa trên kinh nghiệm, trực giác nghề nghiệp hoặc những thông tin mà AI chưa thể "hiểu" đầy đủ, như bối cảnh xã hội, tâm lý người bệnh hay tiền sử bệnh phức tạp.

Từ nguyên tắc trên, việc xác định trách nhiệm pháp lý trong các tình huống có sự tham gia của AI cũng trở nên rõ ràng hơn, ít nhất là trong giai đoạn hiện nay.

Nếu AI đưa ra một phương án điều trị nhưng bác sĩ lựa chọn hướng khác và kết quả không như mong muốn, thì trách nhiệm trước hết vẫn thuộc về bác sĩ - người trực tiếp ra quyết định chuyên môn. Ngược lại, nếu bác sĩ làm theo khuyến nghị của AI và xảy ra sai sót, trách nhiệm cũng không "chuyển giao" sang AI, mà vẫn gắn với người hành nghề.

Điều này xuất phát từ nguyên tắc pháp lý cơ bản trong y khoa: Chỉ con người, cụ thể là bác sĩ có chứng chỉ hành nghề, mới là chủ thể chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định điều trị. AI, ở thời điểm hiện tại, không có tư cách pháp nhân, không thể chịu trách nhiệm dân sự hay hình sự.

Bệnh viện chuẩn bị gì cho rủi ro pháp lý?

Theo PGS.TS Lê Tuấn Linh, dù hành lang pháp lý cho AI trong y tế tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, các bệnh viện khi triển khai công nghệ này đều phải có những bước chuẩn bị nhất định để giảm thiểu rủi ro.

Trước hết là việc lựa chọn và kiểm định hệ thống. AI không thể được đưa vào sử dụng một cách tùy tiện, mà cần được đánh giá về độ chính xác, độ tin cậy và phạm vi ứng dụng. Có thể hình dung, trong tương lai gần, AI sẽ phải trải qua các quy trình tương tự như một thiết bị y tế: Được thử nghiệm lâm sàng, cấp phép và giám sát sau khi triển khai.

Thứ hai là xây dựng quy trình sử dụng rõ ràng. Trong đó, vai trò của AI cần được định nghĩa cụ thể: Hỗ trợ ở khâu nào, mức độ tham gia ra sao, và đặc biệt là không thay thế trách nhiệm chuyên môn của bác sĩ. Việc ghi nhận đầy đủ trong hồ sơ bệnh án về việc có sử dụng AI hay không, AI đưa ra khuyến nghị gì, cũng sẽ là cơ sở quan trọng nếu xảy ra tranh chấp.

Thứ ba là đào tạo nhân lực. Bác sĩ không chỉ cần hiểu chuyên môn y khoa mà còn phải có khả năng "đọc" và đánh giá kết quả từ AI, nhận biết khi nào hệ thống có thể sai lệch. Nói cách khác, sử dụng AI hiệu quả đòi hỏi một năng lực mới: Năng lực kết hợp giữa con người và công nghệ.

Ngoài ra, vấn đề bảo mật dữ liệu và quyền riêng tư của bệnh nhân cũng là một yếu tố pháp lý quan trọng. Các hệ thống AI thường cần lượng dữ liệu lớn để hoạt động, do đó bệnh viện phải đảm bảo tuân thủ các quy định về bảo vệ thông tin cá nhân, tránh rò rỉ hoặc sử dụng sai mục đích.

Một trong những quan điểm thường được nhắc đến là trong tương lai, AI sẽ đảm nhiệm phần lớn công việc chuyên môn, còn bác sĩ chỉ giữ vai trò giao tiếp và trấn an bệnh nhân. Tuy nhiên, theo PGS.TS Lê Tuấn Linh, cách nhìn này phần nào đơn giản hóa thực tế của y học.

Con người không phải là một cỗ máy, và việc điều trị cũng không phải là một quy trình kỹ thuật có thể áp dụng cứng nhắc. Mỗi bệnh nhân là một trường hợp riêng biệt, với sự khác nhau về bệnh lý, tâm lý, hoàn cảnh gia đình và kỳ vọng điều trị.

Do đó, quyết định điều trị luôn là kết quả của một quá trình cân nhắc đa chiều. Bác sĩ không chỉ "đọc" dữ liệu mà còn phải trao đổi với bệnh nhân, giải thích rủi ro – lợi ích, và cùng họ lựa chọn phương án phù hợp nhất. Đây là những yếu tố mà AI, ít nhất trong tương lai gần, khó có thể thay thế.

Ngay cả trong những lĩnh vực mà công nghệ phát triển mạnh như phẫu thuật robot, vai trò của bác sĩ vẫn mang tính trung tâm. Robot có thể hỗ trợ thực hiện các thao tác chính xác, lặp lại, nhưng việc chỉ định phẫu thuật, lập kế hoạch can thiệp, xử lý biến chứng và theo dõi sau mổ vẫn phụ thuộc vào con người.

AI chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể ra quyết định

Tương lai nào cho AI trong bệnh viện?

Trước những dự đoán rằng AI có thể tạo ra "cuộc cách mạng" trong y học chỉ trong vài năm tới, PGS.TS Lê Tuấn Linh tỏ ra thận trọng. Theo ông, rất khó đưa ra một mốc thời gian cụ thể cho những thay đổi mang tính hệ thống như vậy.

Để AI tham gia sâu vào điều trị, đặc biệt là các can thiệp trực tiếp như phẫu thuật, cần có sự kết hợp với các hệ thống robot y khoa có độ chính xác và an toàn cực cao. Quá trình phát triển, kiểm định và triển khai những công nghệ này là rất phức tạp, đòi hỏi thời gian dài và chi phí lớn.

Trong ngắn hạn, AI nhiều khả năng sẽ tiếp tục phát huy thế mạnh ở các lĩnh vực như sàng lọc, phát hiện sớm bệnh, hỗ trợ chẩn đoán và tối ưu hóa quy trình bệnh viện. Đây là những "mảnh ghép" quan trọng giúp nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, nhưng chưa đủ để thay đổi hoàn toàn vai trò của con người.

Ngay cả viễn cảnh một phòng mổ vận hành gần như hoàn toàn bằng AI và robot, theo nhận định của ông, vẫn còn là câu chuyện của tương lai xa, có thể không dễ trở thành hiện thực trong vòng 20 năm tới.

Nhìn tổng thể, câu chuyện AI trong y học không chỉ là vấn đề công nghệ, mà còn là bài toán về pháp lý, đạo đức và cách tổ chức hệ thống y tế.

Ở thời điểm hiện tại, "điểm tựa" quan trọng nhất vẫn là nguyên tắc: AI là công cụ, bác sĩ là người chịu trách nhiệm. Nguyên tắc này không chỉ giúp đảm bảo an toàn cho người bệnh mà còn tạo ra một khung pháp lý rõ ràng để các cơ sở y tế yên tâm triển khai công nghệ mới.

Thùy Dung