AI đang thay đổi hệ thống tư pháp Mỹ như thế nào?

Một nghiên cứu của Đại học Northwestern công bố tuần này, khảo sát 112 thẩm phán liên bang, cho thấy hơn 60% cho biết đã sử dụng ít nhất một công cụ AI trong công việc xét xử. Khoảng 22% thẩm phán nói họ sử dụng AI hằng ngày hoặc hằng tuần trong công việc.

Khung cảnh một phiên tòa tại Bang Minnesota, Mỹ. Nguồn: Tim Nelson | MPR News

Các tòa án cũng đang hợp tác với các công ty công nghệ pháp lý để phát triển công cụ AI cho hoạt động xét xử. Tòa án Thượng thẩm hạt Los Angeles đã công bố chương trình thí điểm vào tháng 3 với Learned Hand, một startup phát triển công cụ AI cho thẩm phán. Công cụ này hiện cũng được sử dụng tại các tòa án xét xử ở 10 bang và Tòa án Tối cao bang Michigan.

Các công ty nghiên cứu pháp lý Thomson Reuters và LexisNexis cũng đã ký hợp đồng cung cấp công cụ AI cho hệ thống tư pháp liên bang.

Các thẩm phán cho biết họ nhận thức rõ rủi ro, dù một số chuyên gia lo ngại AI thiếu độ tin cậy có thể ảnh hưởng đến uy tín của tòa án.

“Thẩm phán phải đưa ra những quyết định rất quan trọng đối với cuộc sống của con người và giải quyết những tranh chấp rất lớn. Họ không thể mạo hiểm với một công nghệ chưa được hiểu đầy đủ và có thể tạo ra thông tin sai,” Eric Posner, giáo sư luật tại Đại học Chicago, nói.

Ở chiều ngược lại, những người ủng hộ cho rằng AI có thể giúp hệ thống tư pháp hoạt động hiệu quả hơn, đặc biệt khi khối lượng vụ án ngày càng lớn.

“Chúng tôi rất thận trọng với công nghệ này. Chúng tôi đang cố gắng tìm hiểu xem công cụ AI có phù hợp hay không, có chính xác hay không và có giúp tiết kiệm thời gian hay không,” Christopher Patterson, Chánh án Tòa án khu vực 14 bang Florida, cho biết.
“Tôi có thể nói rằng kết quả ban đầu khá tích cực,” ông nói thêm.

Hiện rất khó xác định chính xác có bao nhiêu thẩm phán tại Mỹ đang sử dụng AI trong công việc, vì không phải mọi trường hợp đều được công khai và việc áp dụng thường do từng thẩm phán hoặc từng tòa án quyết định.

“Việc áp dụng AI là có thật, nhưng vẫn ở giai đoạn đầu. Tôi không thấy thẩm phán sử dụng AI một cách áp đảo, nhưng rõ ràng nó đang tồn tại,” Michael Navin, chuyên gia tại Trung tâm Quốc gia về Tòa án bang, cho biết.

Một số thẩm phán cho biết họ sử dụng AI trong nhiều khâu, từ xem xét hồ sơ vụ án mới đến soạn thảo phán quyết. Thẩm phán Samantha Jessner tại Los Angeles cho biết bà dùng AI như một trợ lý nghiên cứu pháp lý.

“Tôi có thể yêu cầu công cụ cho biết các quy định pháp luật liên quan tại California đối với một vấn đề nào đó,” Jessner nói. “Nếu cần tìm hiểu sâu hơn về một lĩnh vực pháp luật, bạn có thể đặt các câu hỏi rất cụ thể cho công cụ.”

Các thẩm phán cũng sử dụng AI để phân tích hồ sơ vụ án, đánh giá lập luận có được luật pháp hỗ trợ hay không và xác định những vấn đề cần xem xét thêm. Nhiều công cụ AI pháp lý liên kết trực tiếp tới các văn bản luật hoặc án lệ, giúp thẩm phán có thể kiểm tra lại thông tin.

AI cũng được sử dụng để hỗ trợ soạn thảo phán quyết và các lệnh của tòa. Tuy nhiên, các thẩm phán nhấn mạnh họ không để AI quyết định kết quả vụ án, mà chỉ sử dụng như bản thảo ban đầu để chỉnh sửa và bổ sung thông tin.

“Nếu đã có một bản thảo, bạn có thể quay lại và bổ sung các tình tiết liên quan, án lệ hoặc kết luận mà bạn muốn đưa ra. Điều đó luôn giúp tiết kiệm thời gian so với việc bắt đầu từ đầu,” Patterson nói.

Một số thẩm phán cho biết việc tiết kiệm thời gian đặc biệt quan trọng khi hệ thống tòa án đang quá tải, nhiều tòa án không có đội ngũ thư ký nghiên cứu hỗ trợ.

“Hồ sơ tòa án ngày càng tăng. Chúng tôi phải tìm cách đáp ứng nhu cầu đó một cách có đạo đức và có trách nhiệm,” Patterson nói.

Tuy nhiên, rủi ro vẫn tồn tại. Ngay cả thẩm phán cũng từng gặp lỗi do AI tạo ra. Năm ngoái, hồ sơ của hai thẩm phán liên bang đã xuất hiện trích dẫn các vụ án không tồn tại và mô tả sai nội dung đơn kiện do thư ký và thực tập sinh sử dụng AI. Sau khi luật sư phát hiện, các thẩm phán đã phải nhanh chóng sửa hồ sơ và sự việc đã bị chỉ trích mạnh mẽ.

Các công ty phát triển AI pháp lý cho biết công cụ của họ ít mắc lỗi hơn vì dữ liệu lấy từ cơ sở dữ liệu án lệ và tài liệu pháp lý. Tuy nhiên, một nghiên cứu của Đại học Stanford năm 2024 cho thấy các công cụ AI pháp lý vẫn mắc lỗi trong khoảng 17% đến 33% truy vấn, dù đáng tin cậy hơn các chatbot thông thường.

Nhiều tòa án cho biết họ vẫn đang đánh giá hiệu quả của AI trước khi quyết định mở rộng sử dụng. Cho đến nay, chưa có đề xuất nào về việc để AI thay thế vai trò của thẩm phán.

“Chúng ta không thể loại bỏ sự giám sát của con người. Đó là điều tôi luôn nhấn mạnh với các thẩm phán và trợ lý pháp lý. Đừng để AI thay thế phán đoán của con người,” Patterson nói.
“Không thể để điều đó xảy ra.”

Ngọc Lâm