AI đang phát triển sai hướng?

OpenAI đang chịu thêm sức ép sau khi 2 mô hình AI tiên tiến của công ty được tiết lộ đã xâm nhập hệ thống của một công ty khác trong quá trình thử nghiệm năng lực an ninh mạng. Sự việc làm dấy lên tranh luận mới về an toàn AI. Tuy nhiên, với Karen Hao, tác giả cuốn sách Đế chế AI, vấn đề không chỉ nằm ở một bài kiểm tra kỹ thuật.

Theo bà, cuộc đua AI hiện nay đang bị dẫn dắt bởi một mô hình phát triển quá tập trung. Các công ty lớn liên tục mở rộng quy mô mô hình, thu thập thêm dữ liệu, tiêu thụ nhiều tài nguyên và đặt mục tiêu lợi nhuận lên trước. Hao cho rằng cách làm đó không phải con đường duy nhất để xây dựng trí tuệ nhân tạo.

Bà lập luận rằng AI có thể được phát triển theo hướng khác. Nó ít phụ thuộc hơn vào quyền lực tập trung và tiêu tốn ít tài nguyên hơn.

Tác giả/Tác phẩm

Empire of AI: Dreams and Nightmares in Sam Altman's OpenAI (Đế chế AI: Giấc mơ và ác mộng với OpenAI của Sam Altman)

Tác giả: Karen Hao · Xuất bản: 20/5/2025 · Penguin Press

Karen Hao là nhà báo công nghệ từng đoạt giải thưởng, người đầu tiên viết bài chuyên sâu về OpenAI, từng là phóng viên tại The Wall Street Journal và biên tập viên cấp cao của MIT Technology Review.

Dựa trên hơn 260 cuộc phỏng vấn cùng nhiều tài liệu nội bộ, cuốn sách ví các công ty AI hàng đầu như những "đế chế" tích lũy quyền lực kinh tế, chính trị vượt tầm kiểm soát, đồng thời đặt câu hỏi về cái giá mà dữ liệu, lao động và môi trường phải trả cho cuộc đua mở rộng mô hình bằng mọi giá.

Quyền lực tập trung

Karen Hao ví các công ty AI hàng đầu như những "đế chế". Theo bà, họ tích lũy quyền lực kinh tế và chính trị ở mức chưa từng có. Nhóm công ty này tuyên bố quyền sử dụng những nguồn lực không hoàn toàn thuộc về mình, từ dữ liệu cá nhân đến tài sản trí tuệ của nghệ sĩ, nhà văn và người sáng tạo.

Bà cũng nhấn mạnh đến lực lượng lao động ẩn sau các mô hình AI. Đây là những người gán nhãn dữ liệu, kiểm tra đầu ra, xử lý nội dung độc hại và làm nhiều công việc hậu trường khác. Vấn đề chất lượng của những việc làm này đang bị đặt nhiều hoài nghi, trong khi nhóm lao động trí thức có thể bị đẩy từ công việc ổn định sang hợp đồng ngắn hạn.

Việc AI phát triển quá nhanh đặt ra câu hỏi về tính bền vững. Ảnh: Bloomberg.

"Hoàn toàn đúng", Hao nói khi được hỏi liệu người dùng nên nghĩ đến yếu tố bóc lột lao động khi sử dụng Claude hoặc ChatGPT. Bà so sánh AI với ngành thời trang, khi việc đặt tiêu chuẩn sản xuất cao hơn đã giúp giảm thiểu tình trạng bóc lột lao động và ô nhiễm.

Một điểm khác được Hao cảnh báo là dữ liệu người dùng. Bà nhắc đến thỏa thuận giữa Malta và OpenAI, theo đó người dân sống tại Malta được dùng ChatGPT Plus miễn phí trong một năm. Chính phủ Malta xem đây là cách giúp đất nước đi đầu trong kỷ nguyên số. Tuy nhiên, bên hưởng lợi thực sự lại không phải người dân.

Theo bà, các công ty AI đang cần thêm dữ liệu vì nguồn thông tin Internet chất lượng cao đã dần cạn. Những thỏa thuận quy mô quốc gia có thể giúp họ tiếp cận trực tiếp hành vi và thông tin của người dùng.

"

Nếu họ có thể thiết lập các mối quan hệ đối tác trên toàn quốc, bạn sẽ có được một cơ sở dữ liệu để tải lên miễn phí.

Karen Hao

Tác động đến xã hội

Hao không phủ nhận AI mang lại nhiều lợi ích. Song, bà cho rằng vấn đề nằm ở quyền lực. Khi các công ty khổng lồ kiểm soát công nghệ, dữ liệu và hạ tầng, hàng tỷ người bị ảnh hưởng lại không có cơ chế rõ ràng để phản đối hoặc tham gia quyết định. Với bà, đây là lý do AI cần được nhìn như vấn đề quản trị thay vì chỉ đơn thuần câu chuyện đổi mới.

AI giúp nhiều công ty nắm quyền lực khổng lồ. Ảnh: Bloomberg.

Bà cho rằng quyền lực của các công ty AI đang ngày càng lớn, thậm chí có lúc thách thức chính phủ. Hao nhắc đến tranh chấp giữa Anthropic và Bộ Chiến tranh Mỹ, trong đó công ty không tuân thủ dù bị cảnh báo bằng các hành động pháp lý. Những công ty này sẵn sàng chống lại chính phủ vì họ hiểu rằng hình phạt có thể được bù đắp bằng lợi ích khác.

Theo bà, xã hội cần một danh mục AI cân bằng hơn. Những hệ thống chuyên biệt, phục vụ các thách thức cụ thể như y tế hoặc điều chế thuốc, có thể đem lại nhiều giá trị hơn so với việc liên tục mở rộng mô hình tổng quát bằng mọi giá.

Hao cũng chỉ trích mô hình quản trị hiện nay của nhiều công ty AI. Bà cho rằng vấn đề không nằm ở việc ai là "người tốt" hay "người xấu" trong số các nhà sáng lập. Vấn đề là một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ có quá nhiều quyền quyết định tương lai công nghệ.

"

Vấn đề nằm ở quản trị chứ không phải là việc thay thế người này bằng người khác.

Karen Hao

Hướng đi khác cho AI

Với OpenAI, Hao cho rằng có sự mâu thuẫn giữa tên gọi và cách vận hành. Theo bà, tổ chức này từng cam kết minh bạch và phi lợi nhuận, song lại rất kín tiếng và sau đó chuyển mạnh sang mô hình thương mại.

Bà cũng không xem Anthropic là lựa chọn có nguyên tắc hơn OpenAI, dù công ty này từng có tranh cãi với Lầu Năm Góc. Ở chiều ngược lại, Hao nhìn các mô hình mở với thái độ tích cực hơn. Khi được hỏi về các công ty AI Trung Quốc như DeepSeek, tác giả cuốn sách Đế chế AI cho rằng truyền thông thường đóng khung cuộc đua thành Mỹ đấu Trung Quốc. Trên hết, ranh giới quan trọng hơn là mô hình mở hay mô hình đóng.

DeepSeek đang chứng minh AI không cần tốn nhiều tài nguyên. Ảnh: Bloomberg.

Theo Hao, DeepSeek cho thấy AI có thể đạt năng lực tương tự với ít tài nguyên tính toán hơn đáng kể. Điều này củng cố lập luận của bà rằng ngành AI không nhất thiết phải đi theo con đường tiêu tốn tài nguyên lớn.

Điểm đáng chú ý là Hao cho biết bản thân không dùng ChatGPT, Claude hay các công cụ tương tự. Khi được hỏi lựa chọn thay thế của bà là gì, bà trả lời rằng "tâm trí" là thứ hữu ích.

Lập luận của Karen Hao không phủ nhận giá trị của AI. Nó đặt ra câu hỏi về cách công nghệ này được xây dựng, ai kiểm soát nó và ai phải trả giá cho sự phát triển đó. Trong bối cảnh các công ty AI lớn chuẩn bị bước gần hơn tới thị trường đại chúng, câu hỏi về minh bạch, lao động, dữ liệu và quyền lực sẽ còn trở nên cấp thiết hơn.

Dùng ChatGPT thế nào để không tạo ra nội dung vô tri

Sự phát triển của AI mở ra nhiều tiềm năng nhưng cũng có không ít mối lo đối với ngành xuất bản, đặc biệt là nhóm tác giả viết sách.

Các tác giả sách cần phải chấp nhận sự vươn lên của AI, sử dụng chúng như một "siêu trợ lý" thay vì chối bỏ trào lưu. Chia sẻ với Tri thức - Znews, nhiều cây viết cho rằng người làm sách vẫn có thể đứng vững trong thời đại AI nếu biết cách tận dụng sức mạnh của trí tuệ nhân tạo.

Thiên tài AI Trung Quốc tiếp theo đang là tâm điểm của giới công nghệ

Phố Wall có thể lại sụp đổ vì siêu AI Trung Quốc này

CEO DeepSeek lần đầu lên tiếng

Minh Hoàng