35 năm ASEAN - Nga: Từ nền tảng tin cậy đến tầm nhìn tương lai

Ba mươi lăm năm trước, vào năm 1991, trong bối cảnh trật tự thế giới đang có những biến động sâu sắc sau Chiến tranh Lạnh, ASEAN và Nga thiết lập quan hệ chính thức. Từ nền tảng ban đầu đó, hai bên từng bước mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực, đưa quan hệ phát triển thành Đối tác Chiến lược vào năm 2018.

Hôm nay, khi lãnh đạo hai bên chuẩn bị gặp nhau tại Kazan để kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga, câu chuyện không chỉ là nhìn lại những thành tựu đã đạt được, mà còn là cách hai chủ thể đang tìm kiếm vị trí và vai trò của mình trong một trật tự quốc tế ngày càng đa cực. Khi Moscow thúc đẩy chiến lược hướng Đông còn ASEAN tiếp tục nổi lên như một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất thế giới, cả hai đang đứng trước cơ hội định hình một chương hợp tác mới sau dấu mốc 35 năm đồng hành.

Chặng đường 35 năm nhiều dấu ấn

Trong ba thập niên rưỡi qua, ASEAN và Nga đã xây dựng được khuôn khổ hợp tác tương đối toàn diện, bao trùm các lĩnh vực chính trị - an ninh, kinh tế, khoa học - công nghệ, giáo dục, văn hóa và giao lưu nhân dân.

Một trong những thành tựu nổi bật là việc hai bên duy trì thường xuyên các cơ chế đối thoại ở nhiều cấp độ. Nga tham gia tích cực vào các diễn đàn do ASEAN giữ vai trò trung tâm như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) hay Cấp cao Đông Á (EAS). Thông qua các cơ chế này, Moscow khẳng định ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình tại châu Á - Thái Bình Dương.

ASEAN và Nga đang đứng trước cơ hội định hình một chương hợp tác mới sau dấu mốc 35 năm đồng hành. Nguồn: RIA Novosti

Quan hệ kinh tế cũng ghi nhận bước phát triển đáng kể. Theo số liệu được công bố tại cuộc họp Ủy ban Hợp tác chung ASEAN - Nga hồi tháng 4/2026, kim ngạch thương mại hai chiều đã đạt khoảng 21,6 tỷ USD, trong khi tiềm năng hợp tác giữa hai bên vẫn còn rất lớn. Nga hiện là đối tác quan trọng của ASEAN trong các lĩnh vực năng lượng, nông nghiệp, phân bón, công nghệ cao và đào tạo nguồn nhân lực. Trong khi đó, ASEAN ngày càng trở thành một thị trường hấp dẫn đối với các doanh nghiệp Nga, đặc biệt trong bối cảnh Moscow thúc đẩy chiến lược “hướng Đông” nhằm đa dạng hóa các quan hệ kinh tế đối ngoại.

Bên cạnh hợp tác kinh tế, giao lưu văn hóa và giáo dục cũng là điểm sáng. Hàng nghìn sinh viên các nước ASEAN đã và đang theo học tại các trường đại học Nga. Các chương trình trao đổi học thuật, hợp tác nghiên cứu khoa học và giao lưu thanh niên được duy trì thường xuyên, góp phần tăng cường hiểu biết và gắn kết giữa nhân dân hai bên.

ASEAN trong chiến lược hướng Đông của Nga

Sự phát triển của quan hệ ASEAN - Nga những năm gần đây gắn liền với những thay đổi trong môi trường địa chính trị quốc tế.

Sau năm 2022, khi quan hệ giữa Nga với phương Tây tiếp tục đối mặt nhiều thách thức, Moscow đẩy mạnh chính sách hướng Đông và coi châu Á là một trong những ưu tiên chiến lược. Trong bức tranh đó, ASEAN nổi lên như một đối tác quan trọng nhờ vị trí địa kinh tế thuận lợi, tốc độ tăng trưởng cao và vai trò trung tâm trong các cơ chế hợp tác khu vực.

Giới hoạch định chính sách Nga nhiều lần nhấn mạnh mong muốn tăng cường kết nối giữa ASEAN với các cơ chế hợp tác Á - Âu như Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU), Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) hay BRICS mở rộng. Theo đánh giá từ phía Nga, việc tăng cường liên kết giữa các cơ chế này có thể tạo thêm động lực cho thương mại, đầu tư và hợp tác hạ tầng trong không gian Á - Âu rộng lớn.

Đối với ASEAN, việc duy trì quan hệ với Nga cũng phản ánh cách tiếp cận cân bằng và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, ASEAN tiếp tục theo đuổi nguyên tắc không chọn bên, đồng thời mở rộng hợp tác với tất cả các đối tác nhằm phục vụ mục tiêu phát triển và ổn định khu vực.

Từ hợp tác truyền thống đến những lĩnh vực mới

Một điểm đáng chú ý của quan hệ ASEAN - Nga hiện nay là sự dịch chuyển từ các lĩnh vực hợp tác truyền thống sang những lĩnh vực mới gắn với xu thế phát triển toàn cầu.

Tại các cuộc họp chuẩn bị cho Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ, hai bên đã nhấn mạnh nhu cầu tăng cường hợp tác về chuyển đổi số, công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo và phát triển bền vững. Đây được xem là những lĩnh vực có khả năng tạo ra động lực tăng trưởng mới cho quan hệ ASEAN - Nga trong thập niên tới.

Năng lượng tiếp tục là lĩnh vực hợp tác giàu tiềm năng. Nga sở hữu thế mạnh về dầu khí, năng lượng hạt nhân dân sự và công nghệ năng lượng tiên tiến, trong khi nhiều nền kinh tế ASEAN đang có nhu cầu lớn về bảo đảm an ninh năng lượng phục vụ quá trình công nghiệp hóa và chuyển đổi xanh.

Bên cạnh đó, các vấn đề an ninh phi truyền thống như ứng phó thiên tai, biến đổi khí hậu, an ninh lương thực, y tế cộng đồng và phòng chống tội phạm xuyên quốc gia cũng ngày càng được đưa vào chương trình nghị sự chung.

Tại Hội nghị Quan chức cao cấp ASEAN - Nga lần thứ 22 diễn ra ở Kazan hồi tháng 4, các bên đã rà soát việc triển khai Kế hoạch hành động toàn diện ASEAN - Nga giai đoạn 2021 - 2025 và thảo luận văn kiện kế tiếp cho giai đoạn 2026 - 2030. Đây được xem là nền tảng định hướng cho hợp tác song phương trong những năm tới.

Vai trò quan trọng của Việt Nam

Trong quan hệ ASEAN - Nga, Việt Nam luôn được đánh giá là một trong những cầu nối quan trọng. Là quốc gia có quan hệ hữu nghị truyền thống và Đối tác Chiến lược Toàn diện với Liên bang Nga, Việt Nam đồng thời là thành viên tích cực của ASEAN. Điều này tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam thúc đẩy hợp tác giữa Nga với ASEAN trên nhiều lĩnh vực.

Tại cuộc tham vấn không chính thức của các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN hồi tháng 5 vừa qua, Bộ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung khẳng định Việt Nam sẽ tích cực tham gia và đóng góp vào thành công của Hội nghị Cấp cao kỷ niệm ASEAN - Nga. Quan điểm nhất quán của Việt Nam là thúc đẩy đối thoại, hợp tác, tôn trọng luật pháp quốc tế, đồng thời phát huy vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình.

Sự hiện diện của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tại Hội nghị Cấp cao lần này vì vậy có ý nghĩa quan trọng. Đây là chuyến công tác có ý nghĩa rất đặc biệt, là chuyến công tác đầu tiên của Thủ tướng Chính phủ trên cương vị mới tới Liên bang Nga, một đối tác có quan hệ hữu nghị truyền thống, gắn bó và là Đối tác Chiến lược Toàn diện của Việt Nam. Chuyến đi không chỉ thể hiện cam kết của Việt Nam đối với hợp tác ASEAN - Nga mà còn phản ánh đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế theo tinh thần Đại hội Đảng lần thứ XIV. Trong bối cảnh thế giới tiếp tục chứng kiến những biến động phức tạp, việc duy trì các kênh đối thoại và hợp tác đa phương càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Kỳ vọng cho giai đoạn phát triển mới

Hội nghị Cấp cao Kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga diễn ra trong bối cảnh thế giới và khu vực đang chứng kiến những biến động lớn chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh, thể hiện qua “ba cuộc khủng hoảng mang tính nền tảng: khủng hoảng về trật tự quốc tế, khủng hoảng về mô hình phát triển và khủng hoảng về lòng tin chiến lược” như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhận định trong phát biểu tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 vừa qua.

Tuy nhiên giới quan sát nhận định, bất chấp những thách thức từ môi trường quốc tế, ASEAN và Nga có nhiều lợi ích chung để tăng cường thúc đẩy hợp tác. ASEAN cần những đối tác đa dạng để hỗ trợ tăng trưởng, bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì cân bằng chiến lược; trong khi Nga cần mở rộng không gian hợp tác kinh tế và ngoại giao tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Gần bốn thập kỷ qua cho thấy quan hệ ASEAN - Nga đã vượt qua nhiều biến động của tình hình thế giới để từng bước phát triển từ đối thoại sang đối tác chiến lược. Hội nghị Cấp cao kỷ niệm tại Kazan không chỉ là dịp nhìn lại chặng đường đã qua mà còn là cơ hội để hai bên xác lập những ưu tiên mới cho tương lai.

Trong một thế giới ngày càng phân cực và bất định, việc ASEAN và Nga tiếp tục duy trì đối thoại, mở rộng hợp tác và tìm kiếm các lợi ích chung sẽ tiếp tục là một trong những nhân tố góp phần củng cố hòa bình, ổn định và phát triển tại khu vực Á - Âu trong những năm tới.

Hồng Nhung